Reportage

Hoe de titel van dit ‘duivelse’ kunstwerk de pleuris deed uitbreken in Flevoland

Kunstwerk De tong (voorheen de Tong van Lucifer) van Ruud van de Wint. Beeld Pieter Boersma
Kunstwerk De tong (voorheen de Tong van Lucifer) van Ruud van de Wint.Beeld Pieter Boersma

Het kunstwerk de Tong van Lucifer, al bijna dertig jaar inzet van felle discussies, heet voortaan De tong. Deze week werd besloten dat het wordt gerestaureerd en teruggeplaatst langs de A6 die Flevoland doorkruist. Een reconstructie in de polder.

Sjaak Simonse (48) zit op een kerkbank in de bijkeuken van zijn boerderij in de Noordoostpolder, en heeft de Bijbel met uitleg zorgvuldig uit zijn kartonnen hoedanigheid gehaald. Snel bladerend komt de opgeruimde SGP-politicus uit bij Mattheüs 12:30, om zijn weerzin tegen het landschappelijk kunstwerk De tong, voorheen de Tong van Lucifer, in hermetische zinnen te gieten: ‘Wie niet vóór Mij is, is tegen Mij.’

Simonse had al eerder, net na het inschenken van de koffie, met aangename dictie Psalm 33, vers 2 voorgedragen: ‘Heft vrolijk aan, wijdt Hem uw kunst.’ Daarmee is het feitelijk voor hem gezegd, in zijn eeuwenoude betekenis – overigens komt in de Bijbel zelf geen ‘Lucifer’ voor. Niet dat hij zich in het publieke debat, of in Provinciale Staten van Flevoland, op bijbelvaste wijze heeft uitgedrukt in de kwestie over de schepping van Ruud van de Wint (1942-2006). Dan sprak hij vooral over ‘het spottende en kwetsende karakter’ van het kunstwerk voor het christelijk smaldeel, de SGP en de ChristenUnie.

‘Lucifer is een gevallen engel die met zijn tong de hemel likt’, zegt hij, terwijl hij de Bijbel met uitleg opbergt. ‘Lucifer is een volgeling van de duivel. Er zijn maar twee machten: het rijk van God en het rijk van de duivel. En als je God niet eert, eer je de duivel. Daarom is dit kunstwerk een provocatie. Het kan niet anders dan dat de kunstenaar dat zo heeft bedoeld. Dan kan de familie van de kunstenaar wel zeggen dat het niet zo is, maar hij heeft het destijds letterlijk zo op papier gezet. Ik ga pas akkoord als de familie spijt betuigt. Door de naam te veranderen, en Lucifer weg te laten, houdt het kunstwerk zijn lading. Als ik van Sjaak opeens Jan maak, blijf ik nog steeds dezelfde.’

Het is vijftig kilometer rijden van het (nu nog) ontbrekende kunstwerk naast de A6 naar de boerderij waar Simonse met zijn vrouw en hun twaalf kinderen wonen. Een rit vol uitgestrekte polders en grote luchten, passend bij het werk van Rudi van de Wint, een kunstenaar die hield van grenzeloosheid, ook in artistieke zin, en van staren naar de einder. En: over kaarsrechte wegen, zoals naar de boerderij van Simonse in de Noordoostpolder, voorbij Schokland, het oude eiland in de Zuiderzee. Simonse handelt in olie bestemd voor de agrarische sector en hobbyboert er nog bij met koeien en stieren, zo laten de schuren zien.

Sjaak Simonse bij zijn boerderij in de Noordoostpolder. Beeld Erik Smits
Sjaak Simonse bij zijn boerderij in de Noordoostpolder.Beeld Erik Smits

Het 9 meter hoge, 4 meter brede kunstwerk – een groen, reusachtig in koperdraad gewikkelde ovaal – is dus niet te zien onderweg, op de Knardijk, een dijk die de grens vormt tussen oostelijk en westelijk Flevoland. Nadat het begin vorig jaar door de stormen Dennis en Chiara scheef is komen te staan, werd het opgeborgen op een door de provincie Flevoland geheimgehouden locatie, in afwachting van de restauratie.

Dat betekende echter niet dat De tong, voorheen de Tong van Lucifer, in de luwte kon bijkomen van alle onstuimigheid. In de Flevopolder loeide namelijk opnieuw een venijnig gekrakeel aan, gelijk een onrustige deining in het IJsselmeer. Voor- en tegenstanders van het kunstwerk verzamelden handtekeningen, er waren verhitte discussies in de lokale, regionale en provinciale politiek over de kosten, de (verborgen) betekenis en de positie die het ovaal inneemt in de openbare ruimte.

Feitelijk een kift op repeat, die sinds de oplevering bijna dertig jaar geleden in gang werd gezet. Je kunt zeggen dat niet zozeer het schildvormig kunstwerk, maar vooral de uitleg erover van Van de Wint het begin daarvan is geweest. ‘Ik heb een heel jaar over de titel kunnen nadenken’, schreef de kunstenaar in september 1993, bij een tijdens de presentatie geleverde exposé. ‘De ‘tong van Lucifer’ leek me prachtig! Lucifer, die zo nu en dan de hemel ‘likt’ met zijn tong. Ook wel een beetje ‘sensueel’ voor zover je dat van ‘een gevallen engel’ kunt zeggen. Een donderende kus van bliksem, als causale paradox.’

Maar toen brak dus de pleuris uit in Flevoland, tongtechnisch gezien. Godslasterlijk, concludeerde de streng-christelijke posse, een echo die tot op de dag van vandaag nagalmt: kan dat kunstwerk niet weg?! En alsof het was voorbestemd, werd de creatie ook de afgelopen jaren een speelbal van het lot, de hebzucht en de elementen: dieven jatten het koper, vandalen sloopten een deel en de wind kreeg er greep op. Bij herstelwerkzaamheden in 2009 in de Noord-Amsterdamse Machinefabriek viel De tong uit zijn takels op een 49-jarige restaurateur uit Monnickendam.

Dan mag D66-gedeputeerde van Cultuur, Michiel Rijsberman, wel zeggen dat we hier slechts te maken met ‘een ovaal van koper op een dijk, meer niet’. Of: ‘Alles wat mensen er in zien, zien ze er zelf in’. Maar zulke relativerende bewoordingen hebben amper hun uitwerking gehad, weet ook Rijsberman, gezien ‘de permanente politieke gevoeligheid’.

Het provinciebestuur is nu voornemens het kunstwerk terug te plaatsen, op dezelfde plek, op den duur gerestaureerd door de erven Van de Wint zelf. Kosten: 181 duizend euro. Wat de totale kosten voor de provincie Flevoland van het kunstwerk, inclusief reparaties, onderhoud, aanschaf, verlichting en beveiliging op circa 680 duizend euro brengt. ‘Wat mensen erin zien, kunnen we niet rectificeren’, zegt Rijsberman. ‘Er is een misverstand. Waarom zouden we dat dan doen? Er is niets verkeerd aan het kunstwerk of de kunstenaar.’

Gijs van de Wint (45) zit naast een hangarachtig gebouw, in de duinen aan de rand van Den Helder, met zicht op zijn glimmende grijze Chevrolet Impala, bouwjaar 1965. Even daarvoor werd een grote ijzeren trap op zijn plek getakeld in een van de hangers, nu wijst hij op een ander met koperdraad omwikkeld kunstwerk, dat gehavend is teruggebracht naar zijn creatieve geboortegrond, hier in De Nollen.

Zijn 47-jarige broer Ruud is nog onderweg, maar Gijs wil het alvast gezegd hebben. Alle trammelant over De tong is ‘totale flauwekul, een non-discussie en lachwekkend. Het kunstwerk heeft nooit een religieuze betekenis gehad voor onze vader’, zegt hij. ‘‘Lucifer’ betekent in letterlijke zin, in het latijn, lichtbrenger. Dus niet satan, dat maken de christenen ervan. Net als zijn grote helden, Rembrandt, Van Gogh en Rothko, was hij nooit maatschappelijk, of politiek bezig. Ook religie vond hij niet relevant. Het kunstwerk is gemaakt voor die plek, in die omgeving en het is zo krachtig dat het de mensen raakt.’

gijs en Ruud van de Wint, zonen van kunstenaar Ruud van de Wint, in De Nollen. Beeld Erik Smits
gijs en Ruud van de Wint, zonen van kunstenaar Ruud van de Wint, in De Nollen.Beeld Erik Smits

Wat hun vader met name hoopte, was dat op een dag in De tong, voorheen de Tong van Lucifer, de bliksem zou inslaan, waardoor als het ware een connectie ontstond met hemel. ‘Dus dat de natuur het kunstwerk zou overnemen, zou veranderen’, zegt Gijs. ‘Maar dat gebeurde niet. Het likken van de hemel is er nog niet van gekomen.’

Van de boerderij van Sjaak Simonse naar het hoofdkwartier van de familie Van de Wint is 127 kilometer rijden. Dat is via Emmeloord, de A7 op, via Sneek, de Afsluitdijk en dan naar dit miraculeuze gebied, bestierd door Ruud en Gijs van de Wint, nabij station Den Helder Zuid. Aan de ene kant van de weg metershoge werkruimten, ateliers en expositieruimten, los slingerend metaal en kunstwerken van Van de Wint senior, klaar voor restauratie.

Aan de overkant een betoverende culturele enclave, verbazingwekkend onbekend. Dit is 15 hectare aangeharkte duin, inclusief hergebruikte delen van de Atlantikwall. Werken van Ruud van de Wint zijn hier binnen te lopen, te omzeilen en te bewonderen, als een totaalkunstwerk van landschap, architectuur en beeldende kunst. Zo treed je door een smalle ingang een onder een duin verstopt kunstwerk binnen, Vergilius, en word je uit je schoenen geschopt door een kobaltblauw geschilderde koepel.

‘Wij bewaken de nalatenschap van onze vader’, zegt Ruud, net gearriveerd, tijdens een rondleiding over het terrein waar ook de broers wonen met hun gezinnen. ‘We doen het voor hem. Hij was een fantastische vader, een grappige man en niet zo’n type kunstenaar die alleen met zichzelf bezig was. En wat nogal eens vergeten lijkt te worden: hij was als kunstenaar veel meer dan de maker van De tong.’ Om te beginnen komt zijn kunst bijna dagelijks de vaderlandse huiskamers binnen: de rood-paarse wandpanelen in de vergaderzaal van de Tweede Kamer, zeg maar achter Mark Rutte. Hij schilderde het plafond van Paleis Noordeinde in Den Haag en van het Amsterdamse gerechtsgebouw. Bovendien staan door heel Nederland 45 landschappelijke sculpturen Van de Wint, van gigantische formaat, waarvan er achttien na zijn dood zijn geplaatst door zijn zoons.

De (nu lege) locatie van De tong langs de A6 in Flevoland. Beeld Erik Smits
De (nu lege) locatie van De tong langs de A6 in Flevoland.Beeld Erik Smits

En dat is lang niet alles, meent Imke Ruigrok, conservator van de tentoonstelling Reis naar het oneindige, over de Den Helderse kunstenaar, volgend jaar in het Stedelijk Museum Alkmaar. ‘Van de Wint is de Rembrandt van onze tijd’, zegt ze vol overtuiging. ‘Ook hij probeert in zijn werk het licht te vangen. Veel van zijn werk is aards en hemels, zoals De tong. Hij heeft zijn werk ondergebracht bij de grote instituten en musea, maar uiteindelijk vond hij dat te beperkt, te veel concessies. Dus kwam hij in 1980 uit bij De Nollen, zijn eigen plek, de parel van Nederland. Het is ongelooflijk dat één mens al deze kunst heeft gerealiseerd.’

Terwijl hij op 30 mei 2006 aan het werk was op zijn eigen terrein, kreeg Van de Wint een hartaanval. Hij overleed op 63-jarige leeftijd. De dag ervoor had hij de dokter bezocht, hij voelde zich niet lekker na een dag maaien. Die adviseerde hem even bij te komen van het zware werk, wat hij niet deed. ‘Hij wilde altijd alles zelf doen’, vertelt Gijs. ’En als je ziet wat hij allemaal heeft gecreëerd, dan was dit uiteindelijk zijn offer.’

Zich druk maken over het rumoer rond zijn werk deed senior amper. ‘Dat hoorde er nou eenmaal bij, zei hij’, weet Gijs. ‘Vaak vond hij het onzin, een storm in een glas water.’ Omdat zij, de broers, als geen ander weten hoe hun vader te werk ging en over het juiste instrumentarium beschikken, willen zij per se de restauratie doen van De tong. ‘Onze vader zei altijd dat zijn kunstwerken heimwee hebben naar De Nollen, omdat ze daar zijn gemaakt. Nu komt De tong voor even terug.’

Er klinkt een aanhoudend gepiep op de boerderij van Sjaak Simonse, niet te negeren in de bijkeuken. Bij nadere inspectie blijkt het in een aanpalende schuur de vriezer te zijn, die overuren maakt. Een Black Angus van het huis, Makker genaamd, is door de slager onder handen genomen en vult in gedemonteerde staat de vriezer. Simonse is net gevraagd om olie naar Yerseke te brengen. Als hij terugkomt uit Zeeland, zal hij over de A6 rijden, en de Knardijk passeren, met nog een leeg talud. Toen het kunstwerk er nog stond, stemde zo’n rit hem altijd droevig.

Naar verwachting zal De tong, voorheen de Tong van Lucifer, eind dit jaar terugkeren, het verzet van de streng-christelijke achterban mocht niet baten. Voor Simonse heeft de nederlaag ook geleid tot ‘een moment van bezinning’, er gebeurt immers niks toevallig in het leven, wil hij maar zeggen. ’Het is een heilzaam iets, wat er nu is gebeurd’, vertelt Simonse. ‘God regeert, en heeft er Zijn bedoeling mee, het is in Zijn handen. Ik moet leren dat ik heel klein ben, een kleine jongen. Sjaak is als Sjakie op zijn plek gezet.’

Tenerife

Een jaar na de dood van kunstenaar Ruud van de Wint (1942-2006) werd in 2007 in Tenerife het door hem ontworpen monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de vliegramp op een van de Canarische Eilanden onthuld. In 1977 kwamen bij die ramp 583 mensen om, onder wie 238 Nederlanders. Van de Wint noemde zijn kunstwerk, een 18 meter hoog monument in de vorm van een wenteltrap, Stairway to Heaven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden