Hoe de burger in het gareel te houden

Wat houdt een samenleving bijeen? Wat maakt dat een grote groep individuen met ieder hun eigen wensen, behoeften en belangen in een betrekkelijk storingsvrij systeem met zijn allen betrekkelijk 'gelukkig' kunnen leven?...

In Sleutelwoorden - De actualiteit in 44 begrippen wordt een pogingondernomen op deze vragen een antwoord te geven. In de woorden van desamenstellers heet dat 'een onderzoek naar de rationaliteiten entechnologieën waardoor een maatschappij eigenlijk pas als eenheid denkbaarwordt en in de praktijk tot stand komt.' (Deze zin maakt al meteenduidelijk wat het probleem met dit boek is: je weet zo ongeveer wat erbedoeld wordt, maar helemaal helder is het niet. Wat bedoelen de schrijversmet 'rationaliteiten' en 'technologieën' ?)

De centrale stelling is dat de macht zich niet meer in haar naaktevorm toont maar indirect wordt uitgeoefend. 'Ze werkt minder op de mensenen hun gedrag zelf in dan op situaties en contexten waarin mensenhandelen.' Door dit boek waait dus de geest van Michel Foucault, die in dejaren zeventig met zijn baanbrekende Discipline, toezicht en straf eenheel nieuwe manier van maatschappijbeschouwing introduceerde.

Op die lijn borduurt Sleutelwoorden voort. Achter de begrippenverschuilen zich strategieën en verklaringsschema's waarmee de burgers hunmaatschappelijke leven vormgeven, hun eigen gedrag en dat van anderensturen en zichzelf en hun sociale omgeving interpreteren.

Aan bod komen begrippen als community, duurzaamheid, flexibiliteit,gender, intelligentie, klantgerichtheid, participatie, succes, terreur,veiligheid, verantwoordelijkheid voor jezelf.

De auteurs laten in hun analyses (kleine essays van een bladzijde ofacht) zien hoe de begrippen in de loop van de geschiedenis van betekeniszijn veranderd, maar wat belangrijker is, ze maken duidelijk dat de functievan die begrippen niet zelden radicaal is omgekeerd.

Begrippen die van oorsprong een emancipatorische lading hadden, zoalsactivering, creativiteit, levenslang leren, succes, verantwoordelijkheidvoor jezelf, worden in de moderne samenleving gehanteerd om de burgers inhet gareel te krijgen of te houden; ze worden op subtiele wijze alsrationeel aanbevolen of met zachte dwang opgedrongen (de media spelendaarbij een cruciale rol).

De auteurs geven dus niet alleen beschrijvingen en historischeachtergronden; ze leveren ook maatschappijkritiek of, zo men wil,ideologiekritiek en daarmee plaatsen ze zich in de traditie van deFrankfurter Schule, zij het dat niet Marx maar Foucault hun theoretischeijkpunt is. Wie de moeite neemt zich door het soms onuitstaanbare jargon heen te worstelen, zal zich beloond zien met verrassende inzichten in enscherpzinnige analyses van het functioneren van de moderne samenleving.

De flaptekst beveelt een en ander aan als 'helder, prikkelend,intelligent' - prikkelend en intelligent is het zeker, maar helder is hetniet helemaal geworden, de prijzenswaardige inspanningen van vertaler enbewerker Michel van Nieuwstadt ten spijt.

Hans Driessen

Ulrich Bröckling, Susanne Krasmann, Thomas Lemke (red.): Sleutelwoorden - De actualiteit in 44 begrippen.- Vertaal uit het Duits door Michel van Nieuwstadt. Boom; euro24,50

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden