INTERVIEW

Hoe bewerk je de Bijbel voor zaal vol ongelovigen?

Twee bijbelvertellingen gaan binnenkort in première. Hoe bewerk je de Heilige Schrift voor een zaal vol ongelovigen? Sophie Kassies legt uit.

Simon de Myle, Noah's Ark on the Mount Ararat, 1570. Beeld Simon de Myle

Wie leest zijn kinderen de Bijbel nog voor? Met het toenemende aantal atheïsten in Nederland - 'Ongelovigen halen de gelovigen in', kopte Trouw onlangs - lopen ook de oerverhalen over Adam, Eva, Noach, zijn ark, Jakob, Jozef en, natuurlijk, Jezus van Nazareth de kans om vergeten te raken.

Maar wees niet bevreesd, zoals Jezus zou zeggen, want de Bijbel is wederom een geliefde inspiratiebron voor kunstenaars. Alleen dan wel ontdaan van zijn dwingende religieuze toon. Zo is schrijver Guus Kuijer bezig aan de succesvolle serie: De Bijbel voor ongelovigen. Hierin oppert Eva openlijk dat God een verzinsel is van de mens. Als dat zo is, wat hebben die oerverhalen ons dan nog te zeggen?

Het theater blijft niet achter. Deze maand gaan twee seculiere bijbelvoorstellingen in première, toevallig allebei in Den Haag. Het Nationale Toneel komt met een bijna integrale opvoering van Genesis. En Toneelgroep De Appel met Zie de mens, een bewerking van de evangeliën, ofwel het levensverhaal van Jezus van Nazareth. Hoe bewerk je de Bijbel voor een zaal vol ongelovigen?

Sophie Kassies

Genesis

Sophie Kassies (56) werkte Genesis, het eerste boek van de Bijbel, om tot een toneeltekst voor regisseur Johan Doesburg. Die had al sinds 1997 het plan iets te doen met de verhalen uit het Oude Testament. Nu hij weggaat bij Het Nationale Toneel, komt het er dus eindelijk van. Hoe ging Kassies te werk? 'Net zoals elk ander boek dat ik bewerk. Eerst lees ik het en vervolgens stel ik mezelf de vraag: van welke thema's gaat mijn hart sneller kloppen? Daarmee ga ik aan de slag.'

Genesis dus. Ofwel de verhalen over de schepping, Adam en Eva, Abraham en Isaak en Jozef, die door zijn broers in een put wordt gegooid. Dit alles in het nieuwe Zuiderstrandtheater in Scheveningen, met uitzicht op de zee en de Hollandse lucht. Voor die onvervalste oudtestamentische ervaring.

Kassies bewerkte al eerder boeken voor Doesburgs toneel, zoals De graaf van Monte Cristo van Alexandre Dumas en De prooi van Jeroen Smit, maar een bijbelboek was andere koek. Ze noemt zichzelf 'atheïst' en 'humanist'. Toch was ze niet onbekend met het materiaal. 'Mijn vader kwam uit een gereformeerd milieu en brak daar later heftig mee. Maar wij kwamen vaak bij opa en oma en dan werd er natuurlijk uit de Bijbel gelezen. Die tale Kanaäns is mij niet vreemd.'

FRAGMENT Genesis

Mrs. Noach Waarom denk jij alleen in uitersten, God? Dat krijg je als je te groot bent. Bij jou is alles of-of. Of koud of heet. Waarom niet ijzig, koud, kil, fris, zacht, warm, heet, gloeiend? Jij snijdt alles in tweeën. Jij bent een God van de scheiding. Meteen bij de Schepping al. Het licht van het donker. Ik hou van de schemering.

Invalshoek

Religie was niet haar invalshoek. Het gaat haar als toneelschrijver puur om de verhalen en de personages. En ja, natuurlijk heeft ze ontzag voor het feit dat die duizenden jaren oud zijn, drie monotheïstische godsdiensten hebben voortgebracht en ons denken fundamenteel hebben beïnvloed. Allemaal waar, maar toch heeft ze zich het recht voorbehouden Genesis naar haar hand te zetten. 'Ik ben toneelschrijver, geen dominee', zegt ze. 'Ik mag kritiek leveren.'

Eerst is ze op zoek gegaan naar een centrale figuur. Ze kwam uit bij Jakob, de kleinzoon van Abraham. Jakob (in de voorstelling gespeeld door Dries Vanhegen) fungeert als een soort verteller, een rode draad. 'Jakob is zoals ik ben. Hij twijfelt, hij is bang, hij belazert de boel, hij heeft een totaal vage ontmoeting met God. Daar kan ik wat mee.'

Aan het einde laat ze Jakob hevig botsen met zijn zoon Jozef. Die is, nadat hij in conflict is geraakt met zijn familie, in de stad terechtgekomen en een moderne man geworden. Iemand die zichzelf opnieuw heeft vormgegeven. Daarmee breekt hij volgens haar met zijn voorvaderen, die zichzelf als 'kinderen van God' zagen. 'Met name Abraham en Noach waren extremisten van het zuiverste soort, die desnoods hun kinderen offeren voor een geloofsovertuiging.'

Die botsing tussen individu en idealisme is een cruciaal thema in Kassies' bewerking en raakt volgens haar aan de 'waardencrisis' waarin wij nu verkeren: 'We worden geconfronteerd met mensen die geen been zien in een heilige oorlog. Kinderen reizen af naar Syrië om daar anderen te onthoofden. Daarop hebben wij geen antwoord.'

Jezus en zijn 12 apostelen.

Vrouwenrollen

Daarnaast wilde Kassies graag de vrouwenrollen in Genesis naar voren halen. Noach bijvoorbeeld heeft een vrouw, maar niemand weet haar naam. Dat wordt bij Kassies een running gag. Van een voedster genaamd Deborah wordt enkel de sterfdag vermeld. 'Onzin natuurlijk. Die vrouwen hebben veel meer betekend. Ik ben zo vrij geweest dat te corrigeren. Bovendien kun je met wat vrouwen in dit verhaal beter kritiek leveren op die op zo mannelijke God.'

Die God leverde trouwens nog wel hoofdbrekens op. Hoe in godsnaam laat je God zien in het theater?

Eerst had ze hem gewoon als personage in de tekst geschreven, later veranderde hij in een tentje - 'zo'n las tentje dat je weleens op straat ziet, snap je wel?'

Maar God had tekst, dus hoe losten ze dat op? Zelfs een stem uit de lucht was even een optie. Kassies gruwelt er nog van. Uiteindelijk is de tekst van God verdeeld over meerdere acteurs, die praten in de indirecte rede. Kassies: 'Zodat je in taal voelt dat hij een bedenksel is.'

FRAGMEND Zie de mens

Susanna Geloof jij Jezus soms niet?

Judas Ja - maar niet blind.

Magdalena Jij kunt niet alles zien wat Jezus ziet.

Judas Wat ziet Jezus dat wij niet kunnen zien? We zijn een beweging - geen religie. Of draait alles hier om hem? Wie denkt hij dat hij is?

Erik-Ward Geerlings schreef het stuk Zie de mens, van Toneelgroep De Appel. 'Een waagstuk.'

'Als je achterwege laat dat Jezus de zoon van God is, als je hem kortom bekijkt als mens, dan blijken die evangeliën opeens actuele, morele vertellingen.' Erik-Ward Geerlings (51) kreeg van regisseur Arie de Mol de welhaast onmogelijke taak om van het nieuwe testament een toneelstuk te maken.

Een theatermarathon van vijf uur had De Mol in gedachten. Sinds januari is hij de nieuwe artistiek leider van Toneelgroep De Appel. Hij wilde daar beginnen met een statement, een waagstuk. Bam! De Bijbel.

Geerlings bewerkte al eerder grote verhalen voor De Mol, zoals De broers Karamazov van Dostojevski en de Decamerone van Boccaccio, maar dit was 'een monster'. Hij verloor zich in eerste instantie in research. Stapels boeken over het leven van Jezus van Nazareth las hij. Vuistdikke studies die de historische Jezus van de mythe trachtten te onderscheiden. Hij onderging films als The Passion of the Christ, van Mel Gibson. 'Een afschuwelijke, extreem-rechtse film. Maar belangrijk om gezien te hebben.' Ten slotte veegde De Mol de stapel boeken van zijn bureau en dwong hem om te beginnen, daarbij toevoegend: 'We zouden het toch juist niet over Jezus hebben?'

Want dat was het uitgangspunt. Zie de mens, gebaseerd op de vier evangeliën van het Nieuwe Testament, zou vooral gaan over de volgelingen. Het zou vooral niet de zoveelste interpretatie van de persoon Jezus worden. De discipelen die hem adoreren, zijn moeder Maria die hem zoekt, de overheden die hem opjagen, allemaal willen ze iets van hem. Maar dat (achter)volgen heeft een prijs. Zie de mens toont de schade van het volgen: de breuklijnen die tussen families en vrienden ontstaan als gevolg van een ideaal.

'Jezus en zijn volgelingen ondernemen oprechte pogingen om de mensen en hun gedrag te veranderen', zegt Geerlings. 'Dat is het ideaal. Maar dat zie je ten onder gaan aan realpolitik. Dat is de tragedie van het stuk. En ook van de huidige tijd.'

Ze vertellen dus niet het passieverhaal zoals dat deze dagen rond Pasen veelvuldig te zien is. Het verschil is dat de passie over de lijdensweg gaat: de geselingen, de kruisgang. 'Dat laten wij allemaal weg. Ons verhaal stopt ook vrij abrupt bij de dood van Jezus. Over een wederopstanding doen wij geen uitspraken.'

De passies hebben als doel de mythe uit te vergroten. Door Jezus en zijn lijden op te hemelen, krijgt hij een bovenmenselijke statuur. 'Dat is nu net niet ons doel', zegt Geerlings. 'Onze Jezus loopt als een scheermes de wereld in. Hij is radicaal naïef. Niemand weet wat ze met hem aan moeten. Iedereen projecteert daarom zijn verlangens en ideeën op die figuur.'

Hij heeft het verhaal 'schoongemaakt, ontdaan van iedere verwijzing naar een God die alle antwoorden heeft. De belangrijkste parabels zitten er wel in, zoals die over de eerste steen en de andere wang toekeren. Maar dan geloofwaardig gemaakt voor de huidige tijd.

En Jezus zelf (gespeeld door David Geysen) is een twijfelende Jezus. Hij is niet bezig met tactiek, enkel met hoe hij vindt dat mensen zich moeten gedragen. Hij twijfelt aan zijn eigen filosofie en komt ten slotte zelfs tot de conclusie dat we geen God nodig hebben. Mensen moeten op eigen kracht volwassen worden. 'Hij heeft het zelfs over een lege hemel. Hij is dus een atheïstische Jezus.'

Een kwestie die tijdens het bewerken naar boven kwam was: Wat doen we met de wonderen? Wel of niet tonen? De wonderen dragen bij aan de mythologisering van Jezus. Dus toch maar niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden