Hoe beter je leest, hoe leuker het wordt

Een kleine gids om beter te lezen (met veel boekentips!)

Een kleine gids om beter te lezen, want hoe beter je leest hoe leuker het wordt.

Foto Deborah van der Schaaf

1. Liever lezen dan kijken

Lezen is goed, lezen is leuk, en hoe beter je de kunst van het lezen beheerst, hoe aangenamer het wordt. Daarom bij de opening van het nieuwe boekenseizoen een minicursus Kritisch Lezen.

Er zijn wel duizend redenen waarom je beter een boek kunt pakken dan naar Netflix kijken, maar doe het niet 'omdat lezen zo goed voor je is' want dat is flauwekul. Van lezen is nog nooit iemand sterk en gezond geworden. Wie leest, zit stil en van te veel stilzitten verweken de spieren, vervet het hart en ga je dood. Lezen is vermoeiend voor de ogen, ook dat nog.

De mens is niet gemaakt om te lezen. De mens is gemaakt om in de frisse buitenlucht rond te dartelen. Als hij 's avonds na gedane arbeid eindelijk rust had, pakte onze verre voorvader er heus geen moeilijk boek bij. Hij staarde sloom en dommig naar het vuur, ongeveer zoals zijn nazaten nu naar Netflix. Wezenloos naar verlichte schermpjes kijken sluit veel beter aan bij onze evolutionaire wordingsgeschiedenis dan blaadjes omslaan van een veel te dikke Russische roman. Heb je weleens een aap rustig met een boekje in een hoekje zien zitten? Niks ten nadele van de aap, maar lezen doet hij niet. Foto's van apen met iPhones en iPads zijn er daarentegen volop.

Waarmee we zijn aanbeland bij de redenen waarom je komend najaar, als de dagen weer heerlijk kort zijn en de avonden eindeloos lang, wél veel beter een boek kunt pakken dan naar de zoveelste serie te kijken.

De mens mag dan het grootste deel van zijn bestaan in de frisse buitenlucht hebben rondgerend, op zeker moment heeft hij de taal ontwikkeld. Vanaf toen werd alles anders. Zelfs primatoloog Frans de Waal geeft toe dat geen dier zo'n verfijnd taalvermogen heeft als de mens. Taal is wat mensen tot mensen heeft gemaakt. Dankzij taal konden we kennis aan elkaar doorgeven, plannen maken, goden verzinnen, wetenschap bedrijven, ontdekkingen doen, oorlog voeren, de liefde bezingen, de aarde temmen en van onze levens verhalen maken met een begin en een eind en iets mogelijk zinvols daartussenin.

Natuurlijk wordt ook in films en series gebruikgemaakt van taal, maar boeken zijn de taaldragers bij uitstek. Kijk naar een film en je ziet wat iemand doet; lees een boek en je begrijpt waarom. Boeken kunnen je troosten, kwaad maken, opwinden of teleurstellen, maar altijd zullen ze je net iets wijzer maken dan je al was - en wijsheid is de hoogste van alle deugden. Leve het lezen!

Wilma de Rek



Boeken waar ik naar uitkijk

Irvin D. Yalom - Dicht bij het einde, terug naar het begin - Memoires van een psychiater
Omdat de combinatie schrijver/psychiater onweerstaanbaar is. (Balans, september)

Robert Musil - De man zonder eigenschappen
Heruitgave van een roman die al heel lang op mijn verlanglijstje staat. (Meulenhoff, november)

Robert Lacey - The Crown
Omdat veel Netflixseries natuurlijk toch heel fijn zijn en in dit boek de historische feitjes over deze prachtserie over Elizabeth II netjes op een rij staan, waardoor je niet steeds hoeft op te zoeken wat echt is en wat verzonnen (hoop ik). (Meulenhoff, november)

2. De kunst van het lezen

Goed of fout lezen bestaat niet, zegt leesexpert Lidewijde Paris. Anders lezen, dat bestaat wel. Zeven leestips om ook de 'stille signalen' van de schrijver te leren herkennen: zijn trucs, technieken en andere wegwijzers.

1. Wees lief voor jezelf en wil niet meteen alles tegelijk ontdekken. Bij alles is het lastig om én het geheel te zien én de details waaruit dat geheel is opgebouwd. Als je een puzzel legt, begin je met de buitenste rechte rand, daar heb je meer houvast. Dit geldt ook bij een roman: begin bij de rode draad, het verhaal.

2. Lees een roman zoals je hem altijd zou lezen, maar probeer er niet te lang over te doen zodat je de hele ontwikkeling nog redelijk in je hoofd hebt. Is het boek uit en weet je de afloop en de clou, lees dan het eerste hoofdstuk nog eens goed. Denk na over de motto's de meeste lezers slaan ze over of zien ze los van het verhaal. Meestal hebben ze een functie (zie het citaat uit Faust dat in het eerste deel staat van de Napolitaanse romans van Elena Ferrante, De geniale vriendin). Vaak zie je pas na afloop helder waar het motto betrekking op heeft of over welke stille signalen je hebt heen gelezen in het begin. Heeft een roman maar een kort eerste hoofdstuk of wordt het verhaal vanuit verschillende personages verteld, herlees dan een wat langer stuk, en zorg ervoor dat je van elk personage een hoofdstuk hebt gelezen.

3. Lees je een roman met wisselende vertellers, let dan op wat de personages bindt of hoe ze zich tot elkaar verhouden of tot de plot van de roman. Als hun verhalen elkaar tegenspreken of geen sluitend geheel vormen, probeer dan uit te vogelen waar ieder van de personages naar streeft, wat hun belang in het verhaal is en of ze daarom bewust of onbewust niet het hele verhaal vertellen, of zelfs liegen. NB: niet iedereen die een fout verhaal vertelt liegt, het kan zijn dat hij of zij een situatie verkeerd interpreteert (zoals in Boetekleed van Ian McEwan) of niet alles (meer) weet (zoals in Alsof het voorbij is van Julian Barnes).

4. Wil je tijdens het lezen al dingen ontdekken, let dan op de hoeveelheid aandacht lengte van een passage die aan een detail wordt besteed. Waar staat de schrijver langer stil bij een persoon of zaak door middel van een lange beschrijving of overpeinzing? Vraag je af of die als een beeldspraak of als een symbool valt te lezen. Staat een detail van een leven voor het leven in het algemeen, of voor een levensvisie van de verteller? Soms zegt een observatie meer over degene die observeert dan over degene die beschreven wordt. Dat zijn van die slimme trucs van schrijvers, waarmee ze je makkelijk op het verkeerde been zetten.

Hetzelfde geldt voor herhalingen, kleine zaken die steeds terugkomen. Zoals de slang in De bekeerlinge van Stefan Hertmans die in vele gedaanten opduikt. Aanvallend, dood, vel achterlatend. Je kunt dat lezen als (vooruitwijzingen van) de verschillende bedreigingen waaraan Hamoutal, de hoofdpersoon van het verhaal, bloot staat en het oude geloof en het vroegere leven dat ze na haar bekering moet afschudden. Het mooie is dat je deze betekenis ook kunt vinden zonder Bijbelkennis of zonder onderzoek naar symbolische betekenissen. Al spelen die hier wel degelijk mee natuurlijk.

5. Maar... wees erop verdacht dat de verteller je moedwillig de andere kant op kan sturen. In Nathan Hills The Nix sturen titel en het oud-Noorse verhaal van de Nix dat de moeder van de hoofdpersoon hem in zijn jeugd vertelt, je heel duidelijk in een bepaalde richting: iedereen die je dierbaar is zal je een keer in je leven verraden of verlaten. Maar na het wonderlijke middenstuk, in het Engels in een andere typografie en helemaal in de jij-vorm geschreven, ga je je steeds meer afvragen of je niet met een kluitje het bos in bent gestuurd, want wie verraadt wie en wie verlaat wie nu eigenlijk? Zo werkt het middenstuk als een scharnier waar het verhaal om spiegelt. Zo speelt Hill dus een geraffineerd spel met je.

6. Vind je dit spel dat de schrijver met je speelt fascinerend en wil je het wat systematischer aanpakken, hou dan bij het lezen een potlood gereed en zet een puntje in de marge bij alles wat je opvalt, wat je gek vindt, wat je niet meteen begrijpt, let op op welke momenten (en waarom) het perspectief wisselt. Schrijf desnoods de naam van de verteller boven het hoofdstuk, dat focust je aandacht meteen al en na verloop van tijd zul je een patroon of een paar patronen gaan zien tussen de met puntjes gemarkeerde zinnen of genoteerde woorden.

Foto Deborah van der Schaaf

7. Eens even alle hoofdstuktitels in een keer doornemen na afloop kan je op een goed spoor voor een stil signaal brengen, zoals bij Het smelt van Lize Spit. Hier zijn drie soorten titels die per soort een eigen tijdlijn aanhouden. De driedeling lijkt aan te sluiten bij een hoofdstuk in het begin van het boek, de vier musketiers, waarin wordt beschreven hoe de foto's in de fotoboeken van de eerdere kinderen van aantekeningen werden voorzien en hoe die van de hoofdpersoon...

Al deze tips maken dat je geconcentreerder leest en net als met het proeven van de ingrediënten van een lekker gerecht, leer je steeds beter de details en de betekenis ervan te onderscheiden als je je er een tijdje echt op toelegt. Daarna wordt het een automatisch onderdeel van het lezen zelf en geniet je niet alleen van het verhaal maar ook van de manier waarop de schrijver dat heeft verpakt.

Lidewijde Paris

Lidewijde Paris was 25 jaar actief in het boekenvak en is oprichter van De Lees!ambassade. Vorig jaar verscheen van haar Hoe lees ik?, over literaire trucs en technieken.


3. Geen roman is een eiland

Romans: er zijn er eindeloos veel. Hoe maak je een goede keuze? Gidsen zoals 'de dikke Steinz' ordenen de boekenbrij.

No man is an island', dichtte John Donne, en volgens mijn vader Pieter Steinz die hem graag mocht citeren gold dat ook voor romans. Ik zeg 'mocht', want een jaar geleden overleed hij aan ALS. Een van zijn laatste wensen: een geheel herziene editie maken van Lezen &cetera, zijn literatuurgids uit 2003 die geheel gestoeld was op het principe van no novel is an island. Die herziene editie kwam er, met mijn hulp: Steinz Gids voor de wereldliteratuur (2015), vol lijstjes met romans over bijvoorbeeld moeders en de Tweede Wereldoorlog; quizzen over avonturenromans of detectives; schema's rondom een boek als L'Étranger, met aan de ene kant schrijvers die Albert Camus beïnvloedden en aan de andere kant schrijvers die híj op zíjn beurt inspireerde allemaal tools om de netwerken en dwarsverbanden in de wereldliteratuur bloot te leggen.

Want die zijn er: boeken borduren voort op andere boeken, en deden dat al lang voordat intertekstualiteit in de mode raakte. Denk aan Hugo Claus en Maarten 't Hart, die veel succes hadden met respectievelijk een herschrijving van William Faulkners The Sound and the Fury (De Metsiers) en een actualisering van Simon Vestdijks Terug tot Ina Damman (Een vlucht regenwulpen), en daarmee in de voetsporen traden van Vergilius (die Homeros navolgde) en Shakespeare (die Ploutarchos plunderde).

Het zoeken, vinden en tonen van gelijkenissen, verbanden en verwijzingen is meer dan alleen een poging om orde te scheppen. Het is ook een manier om de lezer te helpen die niet weet waar hij moet beginnen en keuzestress ervaart: er zijn zoveel romans dat de beslissing voor de één automatisch betekent dat de ander nooit zal worden opengeslagen, en als je maar een fractie kunt lezen van alles wat er is, kies je maar beter goed. Daarom bevat 'de dikke Steinz', zoals mijn vader en ik onze gids al snel gingen noemen, naast informatie over schrijvers en hun meesterwerken ook doorleestips: vond je Renate Dorresteins Hart van steen mooi, lees dan The Virgin Suicides van Jeffrey Eugenides; hou je van Roald Dahls Tales of the Unexpected, probeer dan ook eens die van Gogol of Bordewijk.

Ook de Steinz is geen eiland. Er zijn talloze gidsen die de lezer wegwijs maken in de wereldliteratuur, allemaal op hun eigen manier variërend van 1000 Books to Change Your Life, dat de literatuur opdeelt in dertig thema's van geboorte tot dood, tot The Novel Cure, waarin voor iedere kwaal een roman wordt aangeraden. Er zijn leesgidsen die wij er tijdens het schrijven op hebben nageslagen, zoals Erica Bauermeisters 500 Great Books By Women, en auteurs die zich door ons hebben laten inspireren: Mirjam Noorduijn en Veerle Vanden Bosch, die in Het boekenboek de netwerken binnen de kinderliteratuur ontsluiten. No reader's guide is an island.

Jet Steinz



Boeken waar ik naar uitkijk

Daniel Kehlmann - Tijl
Historische roman van 'das Wunderkind' over Tijl Uilenspiegel. (Querido, november)

Domenico Starnone- Strikken
Nu heeft ook de man van Elena Ferrante een roman geschreven. (Atlas Contact, november)

Nina Polak - Gebrek is een groot woord
Moeilijk, een tweede roman, of heeft Polak daar geen last van? (Prometheus, januari 2018)

4. Stijl is alles

Hoe kies je een boek dat bij jou past? Zoek het niet in 'herkenbare' boeken. Verwantschap ontdekken waar je die nooit gezocht zou hebben, is spannender.

De ergste ervaring was de Buchmesse in Frankfurt. Zes immense hallen, met boeken als behang. Splinternieuwe, net uitgekomen boeken, wanhopig op zoek naar lezers. Allemaal roepen ze smekend: 'Neem mij, lees mij! Mij! Ik ben mooi, ik ben uniek! Ik ben de revelatie van het seizoen!' Achter al die smekende boeken zitten mensen, ook dat nog. Schrijvers die hun hartebloed voor dat boek hebben vergoten, er levensjaren aan hebben gewijd. En dan worden ze door mij zuchtend genegeerd. Verrader, verzaker. Maar het zijn er te veel. Eigenlijk wil ik de allermooiste boeken hérlezen.

Wie jong is, voelt die druk niet, die kan nog lezen als een stofzuiger: alles wat voor de voeten komt. Niet nuffig of aanmatigend doen, maar gewoon verorberen. Alle genres. Populair en hoog-literair, banaal en verheven, uit alle windstreken. Romans, non-fictie en poëzie. Op die composthoop van leeservaring kan veel gedijen. Je leert langzaamaan kwaliteit onderscheiden van bagger, talent van imitatie, oprechtheid van koketterie.

Zo ontdek je de schrijvers die bij jou bovenaan staan. Die je zult blijven lezen, een oeuvre lang, die niet na een minder boek van hun troon te stoten zijn. Het lijkt op verliefdheid: met een schok 'herkennen' van iets dat je niet kende. Je leest en weet: zo en niet anders moet dit gezegd worden. Dit is wáár, ook al is het strikt genomen onzin. Dit had je zelf verzonnen en gezegd willen hebben, maar dat kun je niet. Het overkwam mij bij het lezen van een fragment uit een verhaal van F.B. Hotz, begin jaren zeventig. Op elke pagina las ik zinnen die erin hakten, die pijn deden of waarom ik moest lachen. Beter kon een mens niet schrijven.

Het is voor mij nog steeds de lakmoesproef: pak een onbekend boek en lees een paar pagina's. Ben je niet één keer getroffen door een scherp inzicht, een bijtende typering of een ontroerende observatie, leg het dan weg. Ga niet op zoek naar 'herkenbare' boeken die spelen in eigen kring of over de eigen sekse of leeftijdsgroep gaan. Spannender is verwantschap te ontdekken waar je die nooit gezocht zou hebben. Het onderwerp doet er zelden toe. Briljante schrijvers kunnen ieder onderwerp glans geven.

Verwantschap zit 'm in toon en stijl. Geen 'mooie' formuleringen, maar een stijl die werkt. 'Stijl' is eigenlijk alles: wereldbeeld, intellect, ethiek, emotie, humor. Al lezend maak je over de hele wereld familieleden. Schrijvers en hun personages, pubers en grijsaards, mannen en vrouwen, homo's en hetero's horen tot mijn familie. Een dierbaar gezelschap, ook al is de liefde niet wederzijds.

Aleid Truijens


Ik verheug mij op drie biografieën die komend seizoen verschijnen

Thomas Eyskens - Toen met een lijst van nu errond
over de dichter en essayist Herman De Coninck. (Arbeiderspers, oktober)

Onno Blom - Het litteken van de dood
over beeldhouwer-schilder-schrijver Jan Wolkers. (De Bezige Bij, oktober)

Jan Maliepaard, Jan Oudenaarden - Dát is Pietje Bell!
over schrijver Chris van Abkoude. (Pepper books, november)

5. Wat wil het boek?

Als de moraal van het verhaal je niet aanstaat, is dat nog geen argument om een roman af te kraken. Of toch wel?

In Nederland lezen we weinig Chinese literatuur. Ik begon pas als boekenrecensent toen Mo Yan in 2012 de Nobelprijs voor Literatuur won, en ik dacht: Mowie?

Kort daarna interviewde ik zijn gelauwerde vertaler Mark Leenhouts. Zijn verklaring voor Yans onbekendheid spookt nog vaak door mijn hoofd. 'Als je een roman van Yan begint te lezen met de vraag wie de hoofdpersoon is en wat de plot, raak je teleurgesteld', zei hij. 'De klassieke Chinese roman is feuilletonachtig van opbouw, er is geen dwingende plot. De nadruk ligt meer op actie en minder op het innerlijk.'

Foto Deborah van der Schaaf

Iedere recensent heeft ideeën over het perfecte boek. Maar perfect bestaat niet, of althans, er is niet één universeel ideaal, literatuur is geen wetenschap. De ene recensent valt op ongewone woordkeuzes. De andere kijkt vooral naar de manier waarop een verhaal is opgebouwd, of het plot de lezer verrast en meesleept. Persoonlijk val ik op stijl, op zinnen die me verleiden met onverwachte interpunctie of vreemde grammatica, met ritme dat me meesleept en soms hard laat kletteren. Maar een boek dat alleen maar 'mooi' is, met bijzondere observaties en beelden, is niet genoeg ik wil dat een boek iets bevraagt, dat een 'goed' verhaal leidt tot belangrijke ideeën over de wereld zoals die is of zoals die zou moeten zijn. Niet de verwondering over het alledaagse.

Met mijn persoonlijke voorkeuren zou ik een hoop goede boeken over het hoofd zien. Daarom moet iedere lezer, zo leerde ik van Leenhouts, eerst weten wat hij of zij een 'goed' boek vindt. Om dat vervolgens te bevragen en soms te negeren. Een argument staat nooit op zichzelf wie altijd op zoek is naar 'ronde' personages zou Yan nooit de Nobelprijs gunnen. Ik probeer verder te denken: oké, dit boek heeft geen plot, of de personages hebben geen interessante gedachten, maar wat is er wel? Wat houdt dit boek overeind? Wat wil dit boek, en lukt dat ook? Dan valt bijvoorbeeld op dat Yan schrijft vanuit een diep politiek engagement.

Elk boek presenteert zijn eigen regels. Die regels moet ik aannemen als ik een nieuwe roman opensla. Pas als ik het boek uit heb, vraag ik me af wat de consequenties daarvan zijn. Of het werkt. Of die regels interessant zijn, nieuw, verrassend, verpletterend. Of gewoon cliché.

Soms vliegt er een boek door de kamer. Dan ben ik boos. Dat is niet altijd uit teleurstelling over het literaire niveau van de roman. Ik ben ook weleens moreel verontwaardigd. Als een boek seksistisch is, racistisch of reactionair.

Maar mag je kunst afkraken op morele gronden? Die discussie voer ik geregeld met vrienden. Toen Herman Kochs bestseller Het diner in 2013 in Amerika verscheen, kreeg hij een vernietigende recensie in The New York Times. De criticus schreef: 'It's the morality of the story that's really sickening.' Over geweld werd te mild geoordeeld, vond ze. Dat is toch geen argument, dacht ik toen.

Boeken waar ik naar uitkijk

Franca Treur - Hoor nu mijn stem
Franca Treurs nieuwe roman, waarin ze terugkeert naar het thema van haar debuutroman: het gereformeerde milieu. Hopelijk behoudt Treur de scherpte en humor van haar geweldige verhalenbundel X&Y. (Prometheus, oktober)

Nina Polak- Gebrek is een groot woord
De nieuwe roman van Nina Polak, wier debuut zo slim, grappig, hip en kwetsbaar was. (Prometheus, januari)

Gustaaf Peek - Verzet!
Een pleidooi voor het communisme. Een pamflet van een van de beste auteurs van ons land, dat pleit voor een herwaardering van de ideeën van Marx. In Nederland noemen we dat controversieel, in de rest van de wereld is Marx nooit weggeweest. (Querido, november)

Ik groeide op met de postmoderne idee dat goede kunst los staat van moraal. Lolita, Nabokovs beroemde roman over een pedofiel, is immers een meesterwerk. Ik weet nog steeds niet hoe ik me tot die loskoppeling moet verhouden, ik worstel ermee. Een boek kan vlammend geschreven zijn, maar als het vrouwen wegzet als domme sletjes, geef ik geen vijf sterren.

Onlangs hielp een vriend me in theoretisch opzicht uit de brand. 'Seksisme is niet alleen in morele, maar ook in esthetische zin een afknapper', zei hij boven een biertje. Hij heeft gelijk. Een seksistisch boek vertelt ons niets nieuws over de wereld, het herhaalt wat er al is. Het is een lelijk cliché.

Persis Bekkering



6. In bad of in bed

Zijn er ideale leesomstandigheden of maakt het niet uit, als het boek maar goed is?

Het lekkerst lees ik met een longontsteking, merkte ik het vorig najaar, toen het lot mij zo gunstig gezind was dat ik er zelfs twee kreeg. In een roesachtige periode lag ik in een kamerjas op de bank, hoestte af en toe theatraal, slikte medicijnen en werd dagenlang door niemand gestoord. Het mooist waren de twee volle dagen waarin ik, bij het wakker schieten, telkens verder kon in het kloeke boek dat mij zo trouw vergezelde: Kwaadschiks van A.F.Th. van der Heijden. Ideale omstandigheden om alle 1.280 pagina's te lezen, over een psychopaat die aan apneu lijdt. Ik mankeerde iets, maar vergeleken bij hoofdpersoon Nico Dorlas mocht ik de handjes weer dichtknijpen. Toen ik het boek tot mijn leedwezen uit had, was ik eigenlijk genezen. Ook hiervoor wil ik de schrijver nog van harte danken.

Zoals een auteur talloze rituelen kan bedenken die nodig zouden zijn voor een goede prestatie, zo zijn er ook lezers die zich wijsmaken dat lezen het best gelukt onder zeer specifieke omstandigheden. Zoals u merkte, behoor ik zelf tot die categorie van aanstellers. Al denk ik dat de belangrijkste voorwaarde uit mijn voorbeeld niet beide longontstekingen zijn, maar het gelukzalige gevolg daarvan: een aaneengesloten tijd niet gestoord worden.

Foto Deborah van der Schaaf

Want dat is de overeenkomst tussen de bank- of stoellezers, waar ik onder val, en de bad- of bed-adepten, die ook in groten getale bestaan. Ze denken dat het bad of bed nodig is om in ware ontspanning te kunnen lezen. Maar waarom vindt niet iedereen dat dan? Ik, om maar eens iemand te noemen, moet er niet aan denken; in bad, met een boek, zou ik voortdurend vrezen dat het ding uit mijn handen valt, en in plaats van te badderen zou ik liggen bibberen bij de gedachte dat ik straks, op het verbeide moment dat ik er weer uit mag, niet gretig met beide handen naar de handdoek grijp alvorens het boek in veiligheid te hebben gebracht.

Afgelopen zomer heb ik gelezen in de trein, het vliegtuig, op een strandbed, in een hotelbed, aan een zwembad, en weer thuis in de lederen fauteuil waar ik al twintig jaar in zit. Waar ik lees maakt niets uit. Het gaat overal, mits het boek goed is zodat je de omgeving vergeet, en die omgeving zo galant is jou met rust te laten.

Arjan Peters


Boeken waar ik naar uitkijk

Haruki Murakami - De moord op Commendatore
Het wordt tijd dat hij weer eens iets groots maakt. (Atlas Contact, deel 1, december)

Mario Vargas Llosa - Voor uw liefde
Een nieuwe vriendin en een nieuwe roman, die erotisch schijnt te zijn. (Meulenhoff, september)

Marita Mathijsen - Een bezielde schavuit Jacob van Lennep 1802-1868
Biograaf, titel en onderwerp wekken grote verwachtingen. (Balans, januari 2018)

7. Gun uw boek zijn autonomie

Hoe behandel je een boek? Onderstrepingen zijn niet onschuldig, gekrabbel in de kantlijn is dat nog minder.

Eens leende ik een boek uit aan een kennis. Toen ik het terugkreeg, zag ik iets geks. In blauwe balpeninkt was een dikke streep onder een zin gezet, met een aanbeveling erbij: 'Schitterend!' Het was niet eens zo'n bijzondere zin, iets over een eenzaam tankstation in de nacht. Wel gvd, dacht ik. Alsof iemand iets heel erg smerigs had achtergelaten in mijn bloedeigen exemplaar van Theodore Sturgeons De man die de zee verloor.

Bekentenis: zelf zette ik onbekommerd mijn naam voorin mijn boeken, met de datum van aanschaf erbij. Maar na die balpenaanslag in mijn Sturgeon-pocket had ik daar opeens geen zin meer in. En vraagtekens en correcties in de marge ('onzin!', 'klopt niet!'), daar hield ik ook maar mee op.

Je kunt kasten vol boeken hebben, maar uiteindelijk zie je in: die bibliotheek is maar tijdelijk bezit. Boeken gaan langer mee dan hun eigenaar, als het goed is. Na jou kunnen ze in andere handen komen. Dus gun boeken hun autonomie en laat dat zelfzuchtige gekrabbel in de marge maar achterwege.

Opdrachten zijn ook zoiets. Een persoonlijke tekst van de auteur of gulle gever kan vleiend zijn het blijft een inbreuk op onbevlekt drukwerk. 'Voor de zieke!', staat voorin in een biografie die iemand mij ooit cadeau deed een leuk bedoelde herinnering aan het feit dat ik een griepje had. Telkens als ik het zie, voel ik me weer lichtelijk onwel worden.

Bibliotheekboeken dan. Je komt erge gevallen tegen. Exemplaren waarin pagina na pagina zoveel is onderstreept, dat je twijfelt aan de geestesgesteldheid van de onderstreper. Of doodgewone zinnen ('in Zuid-Holland') waarvan je je afvraagt: waarom moest hier nou een uitroepteken bij? Zinloos gepieker.

Onlangs leende ik Julien Greens Journaal, een editie van Privé-domein over de jaren 1926-1945. Onder aan pagina 112 had een onverlaat een priegelige voetnoot toegevoegd: 'In Kentucky Fried Movie (1979) was de ergste straf verbanning naar Detroit en daarna pas een onthoofding.' Geestig, daar niet van, maar kende ik dat minutieuze handschrift niet van mijn betreurde Volkskrant-collega Michaël Zeeman? Wat had díé nou met Kentucky Fried Movie? En waarom moest dat zo nodig in Green een auteur die hij toch vast zelf in de kast had? Nodeloos gepieker, opnieuw.

Daarom dus: doe het niet.

Erik van den Berg


Boeken waar ik naar uitkijk

Martin Hendriksma - De Rijn
Aan Claudio Magris danken we Donau (1988), het epos over Europa's grootste rivier. Nu komt Martin Hendriksma met De Rijn; van de Zwitserse bron tot Hoek van Holland. (De Geus, oktober)

Maurice Gilliams - Elias of het gevecht met de nachtegalen
Welkome heruitgave van de 'onzalige droomverbeeldingen' van een Vlaams jongetje, een poëtische klassieker uit 1936. Nu nog de Gilliams-biografie waar Annette Portegies aan werkt. (Polis, september)

Monica Soeting en Nina Wijsbek - De puberdagboeken
Elders in Europa geldt het dagboek reeds lang als belangrijke historische bron. Nederland loopt de achterstand in, met puberteksten uit de collectie van het Nederlands Dagboekarchief.(Thomas Rap, september)

8. Als de vertaler uit de bocht vliegt

Vertaalfouten kunnen je op het verkeerde been zetten. Hoe herken je ze?

Wij hebben in Nederland een gerenommeerde vertaalcultuur. Het zal een Nederlandse literaire vertaler niet snel overkomen de beginzin van Orwells Nineteen Eighty-Four te vertalen als 'Het was een heldere koude dag in april en de klokken sloegen één', zoals een Italiaanse vertaler deed.

In Nineteen Eighty-Four slaan de klokken thirteen. De Italiaans vertaler meende: 'Dertien uur, dat is dus één uur 's middags.' De oplettende lezer beseft echter: Orwell voert ons al in de eerste omineuze zin een wereld binnen die niet klopt, die gecorrumpeerd is.

Het voorbeeld van Orwell, dat ik ontleen aan Tim Parks' Waarom ik lees, behoort tot het meest verraderlijke type vertaalfouten. Als je het origineel niet kent, weet je niet dat je tekort wordt gedaan. Meestal zijn er wel indicatoren van onvolkomen vertaalwerk, ook in onze respectabele Nederlandse vertaalcultuur. Ik noem er vijf:

1. Het origineel schijnt door de vertaling heen. Als een personage van David Guterson een 'voorgeschreven zonnebril' draagt, weet je: o ja, 'prescription sunglasses', een zonnebril op sterkte dus.

2. De tekst schuurt. Wanneer Stephen Carter een oxymoron als 'grimmige delicatessenzaak' gebruikt, kun je vermoeden dat er in het origineel 'deli' zal hebben gestaan, en dat is ondanks de etymologie van de term toch meer een broodjeszaak annex kruidenier.

3. Er lijkt onzin te staan. 'Geschiedenis is kletskoek, zegt Henry Ford, de Amerikaanse industriële genie die vrijwel niets wist.' Zou Joseph Heller dit echt menen? Nee hoor, de laatste woorden van Hellers zin luiden 'who knew almost none', niet 'nothing'. Ford ('het industriële genie', zou ik zeggen) wist 'bijna niets van geschiedenis'.

Boeken waar ik naar uitkijk

Jane Gardam - Laatste vrienden
Hoe rondt de dekselse Gardam haar oer-Britse trilogie af? (Cossee, januari)

Nathan Englander - Weerzien in het midden van de aarde
Benieuwd of hij zijn vorige roman kan evenaren. (Ambo Anthos, januari)

Jennifer Egan - Manhattan Beach
Eerste roman na het briljante A Visit from the Goon Squad. (Singel Uitgeverijen, oktober)

4. Er staat onzin. Je leest bij Michael Ondaatje een zin als: 'Dit skelet was nog nauwelijks dood toen ze geprobeerd hebben het te verbranden. Of, nog erger, ze hebben geprobeerd het levend te verbranden.' Een nog levend skelet dat wordt verbrand? Gelukkig leert het origineel dat Ondaatje het gewoon over 'bodies' heeft, die later tot skelet zijn vergaan.

5. Er staat grote onzin. Als Tom Wolfe beweert dat 'de gevreesde Dzjengis-koorts' rijmt op 'baaizicht' weet je niet meteen welke bocht de vertaler is uitgevlogen, maar wel dat de vertaling in de vangrail hangt. En jawel, het origineel leert dat Wolfe ons wil attenderen op de wonderlijke uitspraak van het woord 'ague' ('koorts' inderdaad). Dat rijmt namelijk op 'bay view'.

Hans Bouman

Vertalingen

De vertalingen waaruit wordt geciteerd: David Guterson: Over de bergen; Stephen Carter: De keizer van Ocean Road; Joseph Heller: Verbeeld je; Michael Ondaatje: De geest van Anil; Tom Wolfe: Het koninkrijk van de taal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.