In beeld

Hoe bereikt Els haar haast onhandelbare zoon? Dwars door de lens

Beeld Els Zweerink

Net toen ze het contact met haar haast onhandelbare 18-jarige zoon dreigde te verliezen, bedacht fotograaf Els Zweerink dat haar camera kon helpen. Dat resulteerde in een bijzondere fotoserie over Sammie en zijn vrienden. ‘Ik zit nu zelfs in hun WhatsAppgroep.’

‘Het is allemaal begonnen op Sammies 18de verjaardag’, zegt Els Zweerink. ‘Op 2 september 2018, het moment waarop hij eindelijk legaal een joint mocht roken. Midden in de kamer stak hij ’m op. Op dat moment liep hij bij de verslavingszorg van Jellinek omdat hij al jaren heel veel blowde. Aan school deed hij niks, hij was voor de tweede keer in 5 vwo blijven zitten – dat blowen was een voortdurende bron van ellende tussen ons. Maar op de avond van zijn feestje kon niemand hem iets maken. Hij hield die joint omhoog en keek me triomfantelijk aan, maar toch ook met iets zoekends in zijn ogen, zo van: hoe zal ze reageren? Precies van dat moment heb ik een foto gemaakt. En dat is het begin van mijn serie geworden. Project Sammie en zijn vriendengroep.’

Beeld Els Zweerink

Zweerink (48) is fotograaf en moeder van zoon Sammie (19) en dochter Jip (17). Ze werkt onder meer voor Volkskrant Magazine, waar ze binnenkwam nadat ze op haar 39ste cum laude afstudeerde aan de Fotoacademie met het project Finding Guillermo. Dat was een fotoverslag van haar zoektocht naar haar Foster Parents Plan-‘broertje’ van vroeger – ze zocht hem op in El Salvador. Een paar turbulente jaren volgden. Niet alleen moest ze haar weg vinden als freelancefotograaf na jaren een vaste baan bij een ontwerpbureau te hebben gehad, ze ging scheiden, verhuisde met de kinderen van een groot huis naar een flat, voedde ze de helft van de tijd in haar eentje op. Als fotograaf maakte ze desondanks een vliegende start. Ze won prijzen, werd geselecteerd voor prestigieuze fotofestivals zoals dat in Naarden en kreeg goede opdrachtgevers, zowel in de media als commercieel. Thuis bleek het leven een stuk minder maakbaar. Vooral zoon Sammie bracht zorgen. Ze kreeg steeds minder grip op hem.

Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Al op zijn 7de, nadat Sammie met ADHD was gediagnosticeerd – een uitslag die ze hem destijds niet vertelde, wat heeft een kind aan zo’n etiket? – belandde ze met hem op een ouder-en-kindcursus. Hij luisterde slecht en zij kon wel wat meer structuur bieden – het zal vast iets geholpen hebben, ‘maar het enige wat echt indruk maakte’, zegt Zweerink lachend, ‘was de brownie van de bakker die hij op de terugweg altijd kreeg.’

Ze houdt het kort, het lange verhaal van de strubbelingen met Sammie die pas echt goed (of eigenlijk: slecht) begonnen toen hij een jaar of 15 was. Want ze wil er niet te lang bij stilstaan, het blowen, het drinken later ook, het spijbelen, het liegen en jatten van haar geld. Het moment ook dat hulpverleners haar adviseerden Sammie het huis uit te zetten – wat ze niet deed, want waar moest hij heen? Stel dat hij in de problemen zou komen doordat hij geld nodig had voor zijn verslaving? Stel dat hij onbereikbaar voor haar zou worden? Nee, al bleef-ie nachten weg en kwam hij alleen ’s ochtends thuis om in zijn bed te ploffen in de zwijnenstal die zijn kamer was, ze bleef contact zoeken en voor hem zorgen. Hier duwen, daar trekken, soms de wanhoop nabij. En soms ook niet, want er waren nog genoeg momenten dat ze in Sammie dat innemende, vrolijke, sociale, stuiterende jochie van vroeger herkende – zoals op het feestje voor zijn 18de verjaardag bijvoorbeeld, toen ze haar camera pakte terwijl hij, met die blik, die joint opstak.

Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Dat het een langlopend fotoproject zou worden waarvoor ze niet alleen Sammie, maar ook steeds meer van zijn vrienden ging volgen, wist ze toen nog niet. Het was niet meer dan een impuls om haar camera te pakken, of toch: een gevoel van noodzakelijkheid. Zoals een schrijver schrijft over wat hem overkomt in zijn leven, zo vond Zweerink houvast in het fotograferen. ‘Mijn camera werd een soort buffer tussen ons’, zegt ze. ‘Ik kon erdoor afstand nemen van Sammie, maar ik haalde hem er tegelijkertijd mee dichterbij. En het fotograferen zorgde voor grond onder mijn voeten op momenten dat ik wel kon janken als ik zag wat voor puinhoop hij ervan maakte. Dan dacht ik: niet instorten nu, camera pakken. Als moeder voel ik onmacht, maar als fotograaf kan ik hier wat mee.’

Zweerink begon haar fotoreeks op een hoopvol moment: na maanden spijbelen maakte Sammie een nieuwe start op school. Een laatste kans had hij gekregen; na twee keer zittenblijven in 5 vwo mocht hij bij Gods gratie naar 5 havo om toch een diploma te halen. Zweerink: ‘Op zaterdag was zijn feestje, op maandag de eerste schooldag, op dinsdag stak-ie ’s ochtends in de pauze al een joint op en hield hij de lessen voor die dag voor gezien. Aan het eind van de week werd hij definitief van school gestuurd. Iemand die zó met een laatste kans omging, hoefden ze niet meer.’

Beeld Els Zweerink

‘Ik had geen idee hoe het verder moest. Ik had geen vat op hem, hij ging met – vreesde ik toen nog – verkeerde vrienden om, ik wist niet wat hij uitspookte als hij nachten wegbleef. Het enige wat ik wél wist, was dat hij geld nodig had om te blowen. Van mij kreeg hij het niet, dus ik hield mijn hart vast om hoe hij daaraan zou komen. Werken, zei ik, is je enige optie. En tot mijn verrassing deed-ie voor één keer wat ik zei. Een paar weken later had hij een afwasbaantje in een restaurant.’

Ook daar fotografeerde ze Sammie, in de keuken, met zijn schort voor – later pas overigens, toen hij er zijn draai gevonden had. Want dat gebeurde: het werk deed Sammie wonderwel goed. Hij kwam er zijn bed voor uit, alleen al daarvan stond Zweerink te kijken. ‘Hij had eindelijk iets gevonden wat hij leuk vond, en waar hij goed in was. Hij kreeg complimenten van zijn baas, mocht naast zijn afwaswerk ook bardiensten gaan draaien – moet je je voorstellen wat dat betekent als iedereen jarenlang alleen maar negatief over je is. De structuur van het werk deed hem goed, hij kreeg steeds meer verantwoordelijkheid. En het bleek voor hem een goeie omgeving. Een collega in de keuken zei tegen hem: ik heb door drugs tien jaar van mijn leven verkloot, zorg dat het jou niet overkomt.’

Niet dat de problemen daarmee voorbij waren: Sammie viel af en toe terug en hij bleef de woedeaanvallen houden die zijn moeder van hem kent. Zweerink: ‘Er hoefde maar iets kleins te gebeuren, dat hij zijn sleutels niet kon vinden bijvoorbeeld, of hij kon al flippen. Blowen is voor hem een manier om rust in zijn hoofd te krijgen. Maar het is ook een verslaving natuurlijk, waardoor je geleefd wordt en die je dingen laat doen die je niet wíl doen.’

Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Ook als zulke dingen gebeurden, fotografeerde Zweerink haar zoon. Sammie tussen de drankflessen, Sammie stoned, chagrijnig of uitgelaten, Sammie met zijn vrienden hangend op de bank of op feestjes – hij liet het toe, gewend aan een fotograferende moeder, en zijn vriendengroep, de Instagramgeneratie tenslotte, vond het wel interessant. Steeds vaker schoof Zweerink bij ze aan. ‘Toen ik in het begin eens portretfoto’s van ze maakte, namen ze tassen vol kleren mee om te poseren. Later begonnen ze het doodnormaal te vinden als ik erbij was met mijn camera en merkten ze me nauwelijks meer op.’

Het was in die tijd dat Zweerink een masterclass volgde bij Magnum-fotograaf Jonas Bendiksen, een grote naam in het vakgebied. ‘Ik liet de foto’s wel zien, maar aarzelde om erbij te zeggen dat Sammie mijn zoon is, dacht: zo’n fotograferende moeder nemen ze vast niet serieus.’ Uiteindelijk vertelde ze het toch. ‘Maar dát is belangrijk’, reageerde Bendiksen onmiddellijk. ‘Dat maakt de serie urgent en persoonlijk. Zoals naar jou, kijkt Sammie naar niemand, en niemand kijkt naar Sammie zoals jij. Blijf hiermee doorgaan, ook als het moeilijk is, want juist dan is het interessant.’

Het bleek een belangrijke aanmoediging voor Zweerink waaraan ze nog vaak heeft teruggedacht. ‘Op een middag kreeg ik een appje van Sammie: er is iets gebeurd, het huis is stuk. Bleek dat in een moment van frustratie de emoties zo hoog bij hem waren opgelopen dat hij het badkamerraampje had ingeslagen. Overal lagen scherven en bloed. Ik ben met hem naar de eerste hulp gesjeesd, Sammie werd gehecht, kreeg pijnstillers en belde daarna – met míjn telefoon omdat hij de zijne weer eens kwijt was – opgevrolijkt wat vrienden. Na zes uur kwam ik in mijn eentje thuis, waar ik de glasscherven kon opvegen. Het was zo confronterend, ik kon wel huilen. Maar ik dacht: nee, diep ademhalen, camera erbij pakken en fotograferen die boel.’

Sammie en zijn vrienden.Beeld Els Zweerink

Het is nu ruim een jaar later. Zweerink is met haar fotoserie geselecteerd voor het internationale fotofestival Noorderlicht, dat als thema heeft: ­generatie Z. Jongeren die geboren zijn tussen 1995 en 2010 – zoals Sammie en zijn vriendengroep dus, die ze door het fotograferen veel beter heeft leren kennen. ‘Ik ben zelfs toegevoegd aan hun WhatsAppgroep en als er een gemeenschappelijk verjaardagscadeau wordt gekocht, krijg ik ook een tikkie. Vroeger hield ik ze nauwelijks uit elkaar. Ik kan het me nu bijna niet meer voorstellen, maar ik vond het maar een ongeregeld zootje en, net als Sammie, geen lieverdjes. Maar nu ik ze goed ken, weet ik dat het wél lieverds zijn. Geen probleemjongeren, maar gewoon ontzettend mooie, leuke mensen die hun eigen weg zoeken in het leven, ook al hebben ze niet allemaal hun school afgemaakt. Een van de grootste schatten is nog wel de gast die ooit Sammie met gierende banden kwam ophalen, hij gaf me geen hand en ik dacht: wat moet dat nou weer? Nu weet ik: dat is Meyer, ik hoef hem maar te bellen als ik een auto nodig heb, hij staat altijd voor je klaar.’

Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Door het fotoproject, zegt Zweerink, heeft ze veel meer vertrouwen in Sammie en in zijn toekomst gekregen. ‘Mijn camera is inderdaad die buffer gebleken. Ik ben in zijn wereld gebleven zonder hem al te veel op de huid te zitten, en daardoor zijn we gelukkig nooit het contact kwijtgeraakt. Het gaat beter met hem, hij is hoofd van de bar geworden en heeft een vast contract gekregen in het restaurant waar hij werkt. Hij krijgt ook steeds meer culinaire interesse. Hij kookt thuis ­regelmatig en laatst liet hij een pracht van een pan voor me bezorgen met een briefje erbij: ‘Hier een welverdiend stukje praal, was teringduur’, haha. Heeft hij toch maar mooi zelf verdiend.’

‘Vroeger leek het me een ramp als hij zijn school niet afmaakte. Nu denk ik: misschien haalt hij ooit nog wel een papiertje, misschien ook niet, maar het komt hoe dan ook wel goed. Waarom zou het minder zijn om in een restaurant te werken dan op kantoor te zitten? Ik ben een heleboel vooroordelen kwijtgeraakt, ook dankzij die kleurrijke vrienden van hem. Ze zijn er geloof ik wel een beetje trots op dat ze binnenkort op een fototentoonstelling hangen. Sammie vindt het jammer dat er door corona waarschijnlijk geen opening zal zijn. Hij zei: anders waren we er met zijn allen heen gegaan om daar een goeie fissa te bouwen. Een feestje, ja. Dankzij die WhatsAppgroep weet ik nu ook wat een dikke jonko roken is.’

De foto’s van Els Zweerink zijn te zien in Museum Belvédère in Heerenveen, een van de locaties van het Noorderlicht-fotofestival. Van 18 juli - 20 september.

Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden