Hoe bemoeial Klaas Kruik de oudste weerpionier werd

Nicolaus Cruquius, alias Klaas Kruik (1678-1754), was een 'bemoeizuchtige perfectionist'. Mede daardoor, zeggen de geschiedschrijvers, kreeg hij steevast nul op het rekest als hij weer eens een revolutionair voorstel deed....

Ruim een eeuw na dit laatste voorstel viel die grote polder toch droog. In 1852. En de polderaars waren niet te beroerd om de nagedachtenis van die eigenwijze Kruik te eren. Een van de drie stoomgemalen waarmee ze het meer drooglegden, noemden ze naar hem: het Cruquius-gemaal bij Heemstede. In dat prachtige, neogotische gebouw is nu een tentoonstellinkje ingericht over Cruquius, Nooyt Schaadt Const, naar zijn lijfspreuk.

Die lustte inderdaad wel pap van 'const', van wetenschap. Begonnen als landmeter mat hij alles wat los en vast zat: de waterstanden, de sterren, zijn gewicht en zijn urine. Bij Boerhaave in Leiden mocht hij medicijnen studeren, maar hij werd vooral bekend als meteoroloog en waterstaatkundige.

In 1705 begon Cruquius met het vastleggen van dagelijkse weergegevens, zoals temperatuur, vochtigheid en luchtdruk. Mede dankzij deze decennia volgehouden noteringen bezit Nederland als enig land drie eeuwen ononderbroken weerregistratie. Die gegevens schreef hij niet voor niets op. Hij was ervan overtuigd dat ze nodig waren ter ondersteuning van zijn grootse plannen voor de waterhuishouding in Holland. Holland wordt te nat, stelde hij. Overstromingen dreigen als er geen betere afwatering komt, bijvoorbeeld door duinen te doorgraven. De zeespiegel stijgt, waterwegen verzanden en de woeste Haarlemmermeer vreet land en bedreigt aldus Leiden en Amsterdam.

Waterstaatkundige waarheden als koeien, zeggen we nu, maar destijds zagen de Staten van Holland geen heil in Cruquius' reparatievoorstellen. Het was allemaal te duur en droogleggingen waren te lastig voor de handelsvaart.

Dat leverde moeizame briefwisselingen op tussen de autoriteiten en Cruquius. Sommige van die brieven zijn op de tentoonstelling ook te zien, net als Cruquius' handgeschreven plannen voor bijvoorbeeld de Haarlemmermeer. Prachtige kaarten van onder andere Delfland tonen dat Kruik ook een uitstekend cartograaf was.

Omdat het bijna precies drie eeuwen geleden is dat Cruquius met zijn weerwaarnemingen begon, is ook Het oudste weerboekje van Nederland verschenen (Van Wijnen; ISBN 90 5194 284 2). Het bevat Cruquius' priegelige, maar overzichtelijke weeraantekeningen met een inleiding van Harry Geurts, voorlichter bij het KNMI.

Een teleurgestelde Cruquius stierf in de anonieme functie van opzichter bij het Hoogheemraadschap Rijnland. Het naar hem genoemde gemaal fungeert nu als droogmakerij-museum. Met als klapstuk de enorme stoommachine die voor bezoekers af en toe mag pompen. Zonder stoom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden