Recensie De sjoemelsigaret

Hoe apathische artsen de tabakslobby vrij spel geven ★★★★☆

Artsen en wetenschappers laten het al jaren afweten in de preventie van roken, toont Joop Bouma in een ontluisterend boek. Geld en andere belangen gaan te vaak voor.  

Op een dag stonden bij Monique de Beer collectanten aan de deur voor KWF Kankerbestrijding. ‘Ze vroegen of ik donateur wilde worden.’ Dan ben je bij De Beer aan het verkeerde adres. Jarenlang was ze projectleider bij Stivoro, de Stichting Volksgezondheid en Roken. Totdat deze in 2012 de nek werd omgedraaid – mede door KWF Kankerbestrijding. Sindsdien heeft ze geen goed woord meer over voor het KWF: ‘Bij die clubs draait het alleen maar om geld.’

Stivoro werd in 1974 opgericht door het Longfonds, de Hartstichting en KWF Kankerbestrijding, samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Stivoro moest het roken gaan ontmoedigen, maar lag vanaf het begin aan de beademing. Het kreeg ‘net genoeg om te kunnen voortbestaan, te weinig om een daadkrachtige organisatie op te zetten’, aldus onderzoeksjournalist Joop Bouma in De sjoemelsigaret. En dat was volgens Bouma ook de bedoeling. De maatschappelijke onrust omtrent roken nam in die jaren steeds verder toe. Het was volkomen duidelijk dat roken zeer schadelijk was voor de gezondheid – dat wisten ze bij het Longfonds, de Hartstichting en KWF Kankerbestrijding heel goed. Er móést dus iets gebeuren. 

Maar niemand had zin om zich écht in te spannen. Op het ministerie stonden de deuren wijd open voor de tabakslobby, die strenge maatregelen jarenlang wist te voorkomen door in te zetten op de eigen verantwoordelijkheid van de burger (‘roken moet mogen’). De enige die aanstuurde op harde maatregelen was Els Borst. Maar ook zij kreeg niets gedaan, door tegenwerking van Economische Zaken (in de persoon van Annemarie Jorritsma) én door de apathische houding van de medische stand. En wat die drie clubs betreft: die waren doodsbang dat als ze hun naam al te direct verbonden aan harde anti-rookmaatregelen, ze een groot deel van hun donateurs zouden verliezen. Stivoro was een schaamlap. Toen het Stivoro-bestuur te activistisch dreigde te worden, werd de geldkraan dichtgedraaid. De Beer had gelijk: alles draaide om geld.

De sjoemelsigaret gaat uitgebreid in op de recente rechtszaken tegen de tabaksindustrie, aangespannen door longartsen Pauline Dekker en Wanda de Kanter, VPRO’s Zomergast van vorige week zondag. Met hun boek Nederland stopt! Met roken, de site Tabaknee! en hun juridische acties hebben zij de discussie een nieuwe impuls gegeven. Daarnaast beschrijft Joop Bouma de rechtszaken die zijn aangespannen door advocaat Bénédicte Ficq. Bouma komt ook uitgebreid terug op hoe de tabaksreuzen de consument dertig jaar geleden misleidden met de ‘light’-sigaret, een product dat de pseudowetenschappelijke EU-keuring met vlag en wimpel doorstond, maar in de praktijk net zo schadelijk was als de echte sigaret. 

De prangende vraag in het boek: waarom waren en zijn Nederlandse artsen en hun organisaties nauwelijks te porren voor harde acties? Diverse antwoorden passeren de revue. Veel artsen zijn zélf verstokte rokers. Of: artsen zijn traditioneel niet geïnteresseerd in preventie. KWF Kankerbestrijding, verreweg de grootste van de drie, had een leidende rol kunnen spelen, maar vreesde dus voor zijn inkomsten. Het fonds heeft elk jaar rond de 150 miljoen euro te verdelen. Dat geld gaat vooral naar fundamenteel onderzoek en de betreffende onderzoekers zijn van grote invloed binnen het fonds. Het was een old boys network dat de poet verdeelde, zo ontdekte Johan van der Waal van Alpe D’Huzes tot zijn verbazing toen hij zo’n tien jaar geleden bij het KWF aanklopte. En de boys waren niet van plan om in te leveren. Oud-Stivoro-directeur Trudy Prins omschrijft hen als ‘laffe jongens, zonder visie’. Álle clubs hebben boter op het hoofd. Ze hadden hun eigen belang en ‘dat had niks met de beperking van tabaksgebruik te maken’.

De sjoemelsigaret schetst een ontluisterend beeld. Niet zozeer van de tabaksindustrie; dat beeld kenden we al. Nee, vooral van de Nederlandse artsen en wetenschappers. Dankzij een nieuwe KWF-directeur en het huidige kabinet lijken andere tijden aan te breken, maar De Kanter en Dekker ondervinden dagelijks dat collega-longartsen nauwelijks te porren zijn voor hun activistische aanpak. En als artsen niets doen, wat kun je dan verwachten van de samenleving? De Kanter: ‘Kijk naar Albert Heijn, die de mond vol heeft over maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ze gaan rustig door met de verkoop van tabak.’

Joop Bouma: De sjoemelsigaret. Atlas Contact; 270 pagina’s;  € 21,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden