BoekrecensieDe staatsbank

Hoe ABN Amro wéér in de problemen kwam ★★★★☆

Hoe kon het nou wéér misgaan bij ABN Amro? In een uitstekend geïnformeerde reconstructie laat De staatsbank zien hoe het bedrijf klem raakte tussen bankiers en ambtenaren. 

Beeld Martyn F. Overweel

De ABN Amro-top van voor de crisis scheurde uitgelaten door de woestijn. De bloedfanatieke topman Rijkman Groenink reed vastgelopen collega’s straal voorbij. De genationaliseerde bank van na de crisis houdt het met Gerrit Zalm aan het roer dichter bij huis. Het bestuur maakt een fietstochtje door de Zuid-Limburgse heuvels.

Het is het contrast tussen het oude en het nieuwe ABN Amro. Tussen de tomeloze ambitie van een bank die de wereld wil veroveren en de poging op de puinhopen een bescheidener, grotendeels tot Nederland beperkte kredietverstrekker te bouwen. Maar het tekent ook het verschil in sfeer tussen twee boeken. De episode in de woestijn komt uit De prooi van Jeroen Smit. Het uitje in Zuid-Limburg staat opgetekend in De staatsbank van Ivo Bökkerink en Pieter Couwenbergh. 

De twee FD-onderzoeksjournalisten gaan verder waar Smits bestseller eindigde. Het grote ABN Amro is uiteengereten door drie buitenlandse concurrenten. Midden in die complexe opsplitsing breekt de kredietcrisis uit. De jagers blijken zich te hebben verslikt in hun prooi. Om erger te voorkomen, besluit het kabinet het door Fortis gekochte deel van ABN Amro te nationaliseren. Dat wordt samengevoegd met de Nederlandse activiteiten van de noodlijdende Belgische bank. Aan oud-VVD-minister Gerrit Zalm de taak de wederopbouw te leiden.

De bij het gewone kantoorpersoneel mateloos populaire Zalm weet uit de brokstukken een eenheid te smeden. Hij wil van ABN Amro een bank zonder fratsen maken. Met een ‘gematigd risicoprofiel’. Eind 2015 volgt de kroon op het werk: ABN Amro keert terug naar de beurs. De Nederlandse belastingbetaler lijkt zijn geld – de Rekenkamer schat de totale kosten op 24 miljard euro – terug te krijgen.

Spruitjesbank?

Eind goed, al goed? Helaas niet. De staatsbank laat haarfijn zien hoe het bancaire bloed kruipt waar het niet gaan kan. Al direct na de nationalisatie zeuren managers dat ze ‘bij een spruitjesbank’ werken. En: ‘Zij klagen dat het voor een medewerker van de postkamer gemakkelijker is om een afspraak te maken met de topman dan voor hen.’

Ook het verdienmodel van ABN Amro vertoont mankementen. De zakenbank, die onder meer fusies en overnames begeleidt, wil maar niet écht winstgevend worden. Het maakt dat ABN Amro afhankelijk blijft van Nederlandse hypotheken. En dan zijn er de schandaaltjes die telkens weer opduiken: gedoe in Dubai, een dubieuze Russische klant, witwassen, de beloningen aan de top.

De onvrede mondt uit in een bizarre, via de media uitgevochten vete tussen bestuursvoorzitter Zalm en zijn president-commissaris, Olga Zoutendijk. ‘Als zij tijdens vergaderingen aan het woord is, stuurt de raad van bestuur elkaar op de groepsapp foto’s van het tirannieke personage Cruella de Vil uit de Disneyfilm 101 Dalmatiërs’, noteren Bökkerink en Couwenbergh.

Van zulke anekdotes zou de lezer er wel meer voorgeschoteld willen krijgen. Omdat ook veel karakters vlak blijven, mist het boek wat kleur. Maar dat maken de auteurs meer dan goed met hun uitstekend geïnformeerde reconstructie, waarvoor zij ruim 120 betrokkenen spraken. En, een bijzondere kwaliteit: zij dringen de lezer hun eigen oordeel niet op.

Klem

Want hoe kon het nou wéér misgaan bij ABN Amro? Bökkerink en Couwenbergh schetsen het beeld van een staatsbedrijf dat klem zit tussen bankiers die vooruit willen en ambtenaren voor wie politieke damage control de hoogste prioriteit heeft – vooral als het gaat om bonussen.

Maar ze laten net zo goed ruimte voor andere verklaringen. In de top van ABN Amro lijkt lang niet iedereen te begrijpen dat het roekeloze ABN Amro van weleer de overheidsbemoeienis over zichzelf heeft afgeroepen. Dat de tijden veranderd zijn. Ze blijven klagen over de politiek, roepen om meer lef, konkelen – zonder te zien hoe klein de apenrots is geworden waarop ze opereren. ‘Er kwam een tweede kans om een nieuwe bank naar eigen inzichten op te bouwen’, heet het in de inleiding. ‘En toch werd ze daarna alsnog het strijdtoneel van conflicten. Zit het soms in het dna van het huis?’

Dat is niet alleen een drama voor de 18 duizend ABN Amro-medewerkers, maar ook voor de Nederlandse belastingbetaler. De overheid bezit nog altijd meer dan de helft van de bank. Najaar 2017 verkocht zij voor het laatst een pluk aandelen. Sindsdien is ABN Amro onderwerp geworden van een justitieel onderzoek naar falende witwasbestrijding, brak een nieuwe crisis uit en is de koers ingestort. Kan dat ooit goed komen? Het antwoord op die vraag is voer voor een volgende reconstructie.

Beeld Prometheus

Ivo Bökkerink en Pieter Couwenbergh: De staatsbank – ABN Amro klem tussen ambtenaren en bankiers. Prometheus; 348 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden