Hitlers 'mysterieuze' bunkers zijn nu monument

DEN HAAG..

Van onze verslaggeefster

Aukje van Roessel

Den Haag heeft er een nieuw monument bij: Duitse bunkers, loopgraven, stukken tankgracht en tankmuur. Allemaal onderdelen van de Atlantikwall die Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog liet aanleggen om zijn Derde Rijk te verdedigen. Het hoofd Monumentenzorg van de gemeente was bang dat 'iedereen over ons heen zou vallen omdat de Duitse bezetting nog zo gevoelig ligt, maar we hebben geen klacht gehoord'.

Ir. H. Ambachtsheer heeft voor de gemeente Den Haag tien jaar op de Duitse verdedigingswerken gestudeerd. Gekscherend noemt hij zichzelf bunkeroloog. Hij is het door zelfstudie geworden, want er was weinig wetenschappelijk materiaal voor handen toen hij aan het onderzoek naar de Haagse restanten van de Atlantikwall begon.

Hij snapt inmiddels ook waarom klachten over het tot monument verheffen van bouwwerken van de nazi-Duitsers niet tot de verwachte reacties leiden: 'Om die bunkers hangt iets mysterieus. Veel Hagenaars van rond de vijftig weten me te vertellen hoe leuk het was om in die bunkers en loopgraven te spelen. Ze worden overigens nog steeds opengegraven door de jeugd. Ze blijven spannend.'

Maar toen hij tien jaar geleden met de studie begon, wist Ambachtsheer dat nog niet. Daarom heeft hij zijn onderzoek naar de waarde van de restanten van de Duitse verdedigingslinie een wetenschappelijk kader gegeven.

'In het landelijk inventarisatie-onderzoek naar monumenten dreigde de oorlog als periode weg te vallen. Toen hebben wij in Den Haag gezegd: dat mag niet gebeuren. Andere verdedigingswerken hebben ook historische waarde. Kijk maar naar de bescherming die mooie vestingstadjes genieten. De oorsprong daarvan ligt soms ook bij een buitenlandse bezetter, in dit geval de Spaanse. Wij hebben de Duitse Atlantikwall ingepast in de universele geschiedenis van verdedigingswerken.' Of de bunkers mooi zijn, is geen criterium. 'Het merendeel ligt onder het maaiveld en van binnen is er kraak noch smaak aan.'

In het voorwoord van het boek over de Atlantikwall in Den Haag Van verdediging naar bescherming stelt verantwoordelijk wethouder H.J. Meijer de retorische vraag waarom bunkers als bronnenmateriaal wel verloren zouden mogen gaan, terwijl Duitse documenten in vele archieven worden gekoesterd. Toch duurde het nog relatief lang voordat de leden van Haagse Welstandscommissie zich uitspraken over de monumentale waarde van de verdedigingswal. 'Die wisten zich er geen raad mee. Dit is toch een vreemde voorraad waar kunsthistorici die de monumenten meestal selecteren geen verstand van hebben', weet Ambachtsheer.

Een excursie naar het Duitse 'dorp' bij de duinen van Scheveningen trok de zaak vlot. 'Toen ging het leven voor ze.' Veel bezoekers van het Haagse Noorderstrand kennen wel de vijf bunkers die met hun kijkgaten uit het duin steken. Veel minder mensen weten dat één van die bunkers zo'n tien meter het duin in gaat, laat staan dat in het duingebied daarachter nog tientallen gebouwen en loopgraven onder de grond verborgen zitten.

Dit nu tot monument verheven complex noemt Ambachtsheer het dorp. Omdat er keukens, voorraadkamers, slaapruimten, een paardenstal en zelfs een sauna in zijn gebouwd. Formeel heette dit onderdeel van de Atlantikwall Marine Seeziel-Batterie Scheveningen Nord, Stützpunkt xxxx ML. Meest unieke eraan is de vuurleidingspost die met drie kijkgleuven uit het duin steekt. Van deze 3,5 verdiepingen tellende bunker zijn er waarschijnlijk maar vier gebouwd in Europa, waarvan er twee resteren. Alletwee in Nederland: Den Haag en Noordwijk.

Voor Ambachtsheer en zijn naast medewerkers is het een ware zoektocht geweest om te weten te komen wat er nog van dat dorp over was. 'We hebben eerst in de archieven bestudeerd hoe de Atlantikwall er in Den Haag heeft uitgezien. Daarna hebben we in het gemeentearchief de stukken gevonden over de sloop. Met dat gecombineerde materiaal konden we een lijst samenstellen van wat er theoretisch gezien nog moest zijn. Met een stuk betonijzer zijn we toen in de duinen en parken letterlijk op zoektocht gegaan. Al prikkend vonden we wat we zochten.'

Want de Duitse bunkers en loopgraven zijn dan wel een relatief jong monument, omdat de meeste onderdelen onder de grond verscholen liggen, lijken het haast archeologische monumenten. 'Tijdens onze zoektocht kregen we er wel oog voor waar we moesten zijn. Als op een zandpad in de duinen ineens vegetatie opduikt, leer je dat daar bebouwing onderzit. Want op het beton blijft water staan en gaan plantjes groeien.'

De Atlantikwall in Den Haag was 27,5 kilometer lang, de natuurlijke bescherming van de duinen meegerekend. In totaal werd een gebied van vijftien vierkante kilometer beschermd. Om een idee te geven: de tankgracht waarvoor een groot deel van Den Haag moest worden afgebroken, was ruim vijftien kilometer lang, de tankwal bijna zes kilometer. Honderveertigduizend Hagenaars moesten ervoor verhuizen.

Ambachtsheer heeft in totaal 1080 onderdelen geteld, daarvan zijn er nog bijna 451 over. Zes complexen met in totaal zo'n honderd onderdelen en zeventien losse objecten krijgen nu wettelijke bescherming.

Dat er nog zoveel bewaard is gebleven, is het gevolg van geldgebrek kort na de oorlog. 'Den Haag kreeg alleen geld als sloop nodig was voor de wederopbouw van de stad of het herstel van de zeewering. Daarom is zoveel te vinden in duinen en parken. Daar was de noodzaak er niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.