Historie herbouwd

Na de zogenoemde moderne eerlijkheid van de jaren tachtig, is historische bouw weer populair. Zelfs complete herbouw van verdwenen historische panden wordt overwogen....

'Waarom zou de originaliteit van Hendrick de Keyser het moeten afleggentegen die van een architect uit deze eeuw?' Directeur Wim Eggenkamp vanrestauratievereniging Stadsherstel in Amsterdam, is nog geen argumententegengekomen die hem zouden kunnen hinderen bij de herbouw van de17de-eeuwse Haringpakkerstoren in Amsterdam. Stadsherstel wil de toren, metzijn spits naar een ontwerp van stadsbouwmeester Hendrick de Keyser,herbouwen ter gelegenheid van zijn 50-jarig bestaan.

De wind lijkt weer gunstig te staan voor historische bouw; vanuitgebreide restauratie tot de reconstructie van complete bouwwerken en -nieuw - het bouwen in historische stijl. In talrijke steden liggen plannenvoor herbouw van monumentale panden, het uitgraven van grachten en gedemptehavens. Ook molens zijn een geliefde prooi voor enthousiaste actiegroepen.Voor herbouw van de stellingkorenmolen 'De Windhond' in Soest bijvoorbeeld,is al een locatie gevonden. Alleen de vergunningen moeten nog wordenafgegeven. 'De gemeente is enthousiast', zegt een woordvoerster.

Tien, twintig jaar geleden was historische bouw nog een strikt taboe.'Anton Pieck' was wel het ergste verwijt dat plannenmakers om de orenkregen, naar de maker van de bekende romantisch-historische prentjes.Tegenwoordig verloopt de discussie een stuk genuanceerder, zeggen ze bijde vereniging tot bescherming van cultuurmonumenten Heemschut. Directeur'bescherming' Joseeph van der Haagen: 'Er werd veel te dogmatisch naargekeken. Debat over dit onderwerp is goed.'

Tegen de torenplannen van Stadsherstel werd ook ingebracht datreconstructie alleen zou mogen als het gaat om gebouwen die nog door enigelevende mens zouden zijn gezien. Eggenkamp: 'Dat is heel arbitrairnatuurlijk. Waarom zou een mensenleven het criterium moeten zijn? Doe maariets eigentijds, wordt ook wel gezegd. Ach, wij kiezen voor iets dat heeftbewezen waardevol te zijn. En we vieren de originaliteit van Hendrick. Wekennen niet één argument waarom we niet zouden terugbouwen.'

De Haringpakkerstoren moet schuin tegenover het Amsterdams CentraalStation herrijzen, na bijna tweehonderd jaar afwezigheid. De toren werdeind 15de eeuw gebouwd en begin 17de eeuw voorzien van een nieuwe spits vanHendrick de Keyser. Ten behoeve van dijkverzwaringen werd de toren rond1829 afgebroken. Wat bewaard bleef, waren talloze kunstwerken waarop detoren staat afgebeeld, waaronder die van Reinier Vinkeles en Jacob Stork.

Wat ook bewaard bleef, waren minutieuze bouwtekeningen van de toren.De bouwers kunnen dus een exacte kopie maken. In de bijgebouwen van detoren moet een café of restaurant komen. In de toren zelf komen elfappartementen, die mogelijk zullen worden verhuurd aan buitenlandse gastenvan de Universiteit van Amsterdam. Het gebouw moet de hele hoek, bij hetbegin van het Singel, opwaarderen. Daar wordt de dienst nu nog uitgemaaktdoor coffeeshops, lawaaiige toeristencafés en vage hotelbureautjes.

Ook van Hendrick de Keyser was de beroemde Bergpoort, de voormaligeoostelijke toegangspoort tot de vesting Deventer. De Stichting Vrienden vande Bergpoort beijvert zich al jaren voor herbouw. Het beeldhouwwerk van depoort, die eind 19de eeuw werd afgebroken ten behoeve vanstadsuitbreidingen, is aangebracht op een poort in de tuin van hetRijksmuseum in Amsterdam, rug aan rug met dat van de oude Heerenpoort vanGroningen.

Al vanaf 1922 zijn pogingen ondernomen 'de Bergpoort' terug te halennaar Deventer. Voorzitter Bernard Duimel van de Stichting Vrienden van deBergpoort heeft nog bij het Rijksmuseum gepleit voor teruggave, maar daarwilden ze in Amsterdam niets van weten. Duimel: 'Dan konden ze ook welGriekse kunst en Afrikaanse beelden gaan teruggeven. Ze willen welmeewerken aan het maken van een exacte kopie.'

De Vrienden van de Bergpoort stellen hoge eisen aan de herbouw vanverdwenen historische werken. Duimel: 'De plannen moeten aansluiten bij devroegere functie van het gebouw. Bij voorkeur zou de poort dus weer alspoort gebruikt moeten worden. We willen hem niet zomaar in een park hebbenstaan. Wij hebben bijvoorbeeld geprobeerd de poort te laten opnemen in denieuwbouw aan de Houtmarkt, als toegang tot de oude binnenstad. Maar datstuitte op bezwaren.'

Herbouw moet ook iets hebben van een Wiedergutmachung, vindt Duimel.'Er is zoveel afgebroken door de decennia heen, zonder enige discussie. Zowaren bijvoorbeeld ook de fontein en de pomp op de Brink in Deventer zomaarverdwenen voor de aanleg van parkeerplaatsen. De fontein is weer terug, depomp volgt nog.' Voor de poort is nog geen plek gevonden.

In Nijmegen is ter gelegenheid van de viering van het 2000-jarigbestaan van de stad met steigermateriaal en met bedrukt geveldoek het oudedonjon van de Valkhofburcht op de heuvel herbouwd. De toren, 48 meter hoog,biedt een grandioos uitzicht op de stad, de Waal en de omliggendelanderijen. Er loopt een handtekeningenactie van de Valkhof-vereniging voorherbouw.

Eventuele herbouw is problematisch, zegt een woordvoerster van degemeente. 'Het Valkhofpark is een monument en de bodem eveneens, vanwegede vele archeologische resten. Ook is niet duidelijk hoe de toren er uitzou moeten zien. Bouwtekeningen zijn niet voorhanden. De discussie moet nogworden gevoerd overigens, eerst in het college en dan in de gemeenteraad.'

In Utrecht bestaan onder meer plannen voor uitgraven van deCatharijnesingel en herbouw van het Jugenstil-gebouw 'De Utrecht', waar metuiteenlopend enthousiasme op wordt gereageerd. In Vlissingen wordt nog weleens verlangend uitgezien naar herbouw van het oude Van Dishoeck-huis, een'hoogtepunt in de Barok-cultuur en een van de meest monumentale woonhuizenvan ons land'. Dat werd in de jaren tachtig gesloopt om plaats te makenvoor economische bedrijvigheid.

Van der Haagen van Heemschut: 'De zogenoemde moderne eerlijkheid vande jaren tachtig keurde ieder streven tot herbouw af, ook al waren erdocumenten aanwezig die duidelijk maakten hoe ooit was gebouwd. Maar zolangherbouw authentiek, eerlijk en historisch oprecht gebeurt, moet het tot demogelijkheden behoren. Dat zien steeds meer mensen in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden