'Hirst hoort in het Tropenmuseum'

‘Damien Hirst in het Rijksmuseum? Daar hoort hij helemaal niet! Hij moet in het Tropenmuseum! Zijn werk is precies het commentaar op de etnografische manier van kijken dat het Westen nodig heeft....

Hirsts dieren op sterk water, en die schedel met diamanten, waaraan refereren die anders dan aan de depots van de vroegere koloniale musea met hun flessen exotica in formaline, enge en fascinerende, magische voorwerpen uit ‘primitieve’ culturen? Dat is de diepe waarde van Hirst, betoogt Enwezor (1963). En ook van iemand als Jeff Koons. ‘Zet hun werken in de tropenmusea van deze wereld en stuur de Afrikaanse kunst subiet naar toonaangevende kunstmusea.’

Eigenlijk was de vraag welke kunst het best de economische globalisering weerspiegelt: moderne kunst uit Azië en Afrika of juist de bizarre kunstobjecten van Damien Hirst, waarvoor de nieuwe rijken door de globalisering fenomenale bedragen neertellen. Maar de rol van Hirsts werk bij speculatie, economische luchtbellen en nu de kredietcrisis, vindt Enwezor bijzaak. De hype en ook de verontwaardiging óver de hype – ‘al dat geld voor nepkunst’ – leiden alleen maar af van de waarde van Hirsts werk: het laat volgens Enwezor zien dat het Westen mentaal nog steeds niet los is van de koloniale blik op de rest van de wereld.

Dat zie je goed aan de koloniale musea. Die hebben hun naam veranderd. Het woord ‘koloniaal’ is vervangen door ‘niet-westers’, ‘Derde Wereld’ of meer recent gewoon ‘wereld-’. Allemaal zinloze woordspelletjes, ‘lippenstift op een varken’, vindt Enwezor. ‘De Afrikaanse kunst moet nog steeds worden bevrijd uit de etnografische musea.’

Komende week is Enwezor weer in Nederland, dit keer als kritische gast op een symposium van het Tropenmuseum in Amsterdam. De jarenlange herinrichting van dat museum is voltooid, dat is de aanleiding. Eerder dit jaar was in het Stedelijk Museum in Amsterdam zijn tentoonstelling van hedendaagse spraakmakende Afrikaanse fotografen te zien: Snap Judgements. Op vrijdagavond 12 december houdt Enwezor bovendien een Globaliseringslezing over de culturele kanten van de globalisering.

Wandelende globalisering
Of hij zelf soms de wandelende culturele globalisering is? Een Nigeriaan die het heeft gemaakt in de Verenigde Staten, zowel docent aan de kunstacademie in San Francisco als conservator van het International Center of Photography in New York, heen en weer reizend. Furore gemaakt met zijn Dokumenta in Kassel in 2002. Succesvol met de fototentoonstelling Snap Judgements, eerst in New York, daarna de wereld rond. Onlangs nog de Biënnale van Gwangju (Zuid-Korea) gedaan als ‘artistiek directeur’. Enwezor: ‘Nee, ik doe er niet toe.’

Wandelende globalisering
Hij kijkt verstoord om. Het tafeltje en het stoeltje zijn te klein voor hem, voor zijn beweeglijke manier van spreken. Er is gedrang achter hem. Het trendy buurtvolkje van SoHo komt in Balthazar papieren zakken met lekkers halen voor Thanksgiving. Het is de ochtend voorafgaand aan die Amerikaanse nationale feestdag. Enwezor komt graag in deze tent, die de sfeer van Parijs ademt, maar vandaag is het wel erg druk.

Wandelende globalisering
Goed, waar waren we? Enwezor buigt zich over het wankele café-tafeltje: ‘Globalisering. Eerst wil ik duidelijk onderscheid maken tussen globalisering als een reeks processen, diep verweven met financiële en economische systemen, en aan de andere kant globalisering als uitdrukking van actoren, van deelnemers aan culturele en intellectuele strategieën.’

Wandelende globalisering
Doelt hij op de twee werelden van de grote internationale geldstromen en multinationale bedrijven en die van de gewone mensen voor wie dankzij internet grenzen en afstand verdwijnen? ‘Nou, ongeveer.’ Enwezor schrijft in theoretisch doorwrochte zinnen en soms praat hij zo ook, als hij zich precies wil uitdrukken. ‘De monopolaire wereld is passé. Een wereld doemt op van uiteenlopende wereldbeelden. Het beeld van een centrum en een periferie houdt niet langer stand. Er bestaat alleen nog een veelvoud aan buitencentra; we zien een verveelvuldiging van relevante culturen, een stelsel van even belangrijke niches in plaats van één dominante cultuur met ondergeschikte culturen. We zijn niet langer, zoals gedacht, op weg naar een monocultuur.’

Wandelende globalisering
Hij kan het natuurlijk best illustreren met voorbeelden. En het allerbeste voorbeeld is hem dit najaar in de schoot geworpen met de verkiezing van Barack Obama tot president van het (vroegere) centrum van de wereld, de Verenigde Staten. ‘Dat was het bewijs van mijn stelling dat we een post-koloniale wereld binnentreden. Obama is de eerste hedendaagse president in onze geglobaliseerde samenleving. Hij is het kind van een Keniaanse vader, die als student uit de koloniën naar de VS kwam, en een blanke Amerikaanse moeder. Migratie is het hoofdbestanddeel van onze moderne identiteit. De plaats waar je vandaan komt en waar je bent, wordt steeds minder belangrijk. Ook voor mij maakt het weinig meer uit of ik in Nigeria ben of in de VS. De intellectuele cultuur reikt nu tot overal, ook tot Afrika of Azië.’

Wandelende globalisering
Obama is een fascinerende figuur, vol symboliek. Enwezor: ‘Hij heeft meer gemeen met mij dan met de Afro-Amerikanen. De zware geschiedenis van de slavernij hebben wij niet. En toch is hij gekozen. De Amerikanen hebben besloten dat Obama’s speciale identiteit er niet toe doet bij hun keuze. Dat is een drastische breuk met het koloniale wereldbeeld, dat ook de kunst en cultuur zo lang heeft beheerst.’ Eindelijk zien de Amerikanen in dat ‘de diaspora niet de anderen zijn’, de nazaten van geïmporteerde Afrikaanse slaven, maar iedereen is een nazaat van immigranten. ‘Amerika is een grote diaspora.’ Als je zo naar je eigen cultuur leert kijken, ben je klaar voor het tijdperk van de globalisering, meent Enwezor. En dat is Europa niet.

Wandelende globalisering
‘Wat mij zo fascineert aan Europa is het totale gebrek aan gevoel van historische verbondenheid met andere delen van de wereld. Het is onmogelijk er te spreken over racisme bijvoorbeeld: dat hebben wij niet. Europa heeft dat narcisme, de overtuiging een unieke en onveranderbare cultuur te zijn, waarin nieuwkomers moeten integreren. Mensen hebben geen behoefte aan assimilatie, maar aan wederzijdse erkenning.

Wandelende globalisering
‘De Europese geschiedenis bestaat in werkelijkheid uit een eeuwenlange beïnvloeding door andere culturen. Maar vreemd genoeg klampen Europeanen zich vast aan een conservatief zelfbeeld. Ze maken zichzelf tot provincialen. Juist daardoor maakt het zich ongeschikt als het model dat het de rest van de wereld zo graag wil bieden. Europa’s pogingen tot monoculturalisme maken het onmogelijk mee te draaien in de moderne wereld.

Wandelende globalisering
‘Dat is het debat over Nederlanderschap bij jullie. Je kunt andere mensen niet integreren. De vraag is: willen Nederlanders assimileren in de postkoloniale wereld of niet?’

Wandelende globalisering
Okwui Enwezor staat op: hij wil zijn dochter naar school brengen, hier om de hoek. Hij komt net uit San Francisco deze ochtend en heeft haar te lang niet gezien door al dat gependel en internationaal gereis. Na Thanksgiving praten we verder, zelfde plaats, zelfde tijd.

Gammel tafeltje
En verdraaid, twee dagen later is weer alleen dat gammele tafeltje in Balthazar vrij. Enwezor wurmt zich grijnzend op het stoeltje: ‘Je doet het erom.’

Gammel tafeltje
We hadden het over de geglobaliseerde cultuur. Een paar straten verwijderd van Balthazar staat het nieuwe museum voor moderne kunst in New York, het New Museum, een gebouw van gestapelde dozen door architecten Sejima + Nishimzawa/SANAA, geopend in december 2007. Een nieuw museum, de kans voor een geglobaliseerde aanpak?

Gammel tafeltje
Enwezor is als door een wesp gestoken: ‘Dat is een verschrikkelijk museum! Daar zie je het omgekeerde, alleen maar kunstenaars uit New York, de directe omgeving. Een en al navelstaren. Dat is de andere trend: de blik naar local, plaatselijk. Een teken van parochialisme. Het is bijna beledigend.’

Gammel tafeltje
Het toont maar weer eens de zin van een ander stokpaardje van Enwezor: ‘Ik zeg maar steeds dat de hoogtijdagen van New York, Parijs of Amsterdam voorbij zijn.’ Ga naar Azië, naar Zuid-Korea bijvoorbeeld, waar hij het afgelopen najaar de biënnale vorm gaf. Wat is daar anders?

Gammel tafeltje
Vooral de sfeer, zegt Enwezor, een open belangstelling, honger naar nieuwe, vreemde, andere beelden. De biënnale van Gwangju heeft al zeven afleveringen achter de rug, dus hij wil niet beweren dat hij de Zuid-Koreanen de ogen voor de moderne kunst heeft geopend, en ook heeft hij niet speciaal Afrikaanse kunst naar voren geschoven: ‘Ik ben geen propagandist voor Afrikaanse kunst, ik wil gewoon een tentoonstellingmaker van moderne kunst zijn.’ Maar dat ‘zijn’ biënnale daar een succes was, toont volgens hem aan hoe wereldcultuur leeft in de buitencentra.

Gammel tafeltje
Er is daar een eigen markt voor kunst, met verzamelaars en al. Trouwens, dat heb je ook in Nigeria. Het opkopen door rijke westerlingen is niet meer nodig om een kunstcircuit in leven te houden, zegt hij. ‘Je kunt ruzie maken over de kwaliteit van veel van die kunstwerken, maar het is duidelijk dat ze er wel toe doen.’

Gammel tafeltje
Van die buitencentra is China verreweg het bruisendst. Enwezor vertelt dat hij door China is gegrepen. ‘Ik heb het land zestien keer bezocht.’ Op de internationale kunstmarkt is moderne Chinese kunst helemaal hot. Er worden enorme bedragen betaald. Maar ook in China zelf is grote afname door bedrijven en nieuwe rijken die kunst kopen, zegt Enwezor. ‘Moderne kunst verspreidt zich razendsnel in China en de rest van Azië. Het is een fenomenale herschikking van beelden.’ Experimenten, invloeden uit andere culturen en uit de eigen eeuwenoude tradities, beelden uit de communistische vorige eeuw, alles buitelt over elkaar.

Gammel tafeltje
Daarom vindt Okwui Enwezor die moderne Chinese kunst de meest geglobaliseerde van het moment. En dan komt het gesprek op Damien Hirst en het Tropenmuseum.

Gammel tafeltje
Eigenlijk vindt Enwezor dat de tijd van de musea met etnische kunst voorbij is. Ze kunnen beter worden gesloten, maar dat gaat natuurlijk niet zomaar. Sterker: er komen nieuwe bij. Zo was hij laatst in het Musée du Quai Branly in Parijs, waar de Franse oud-president Chirac alle oude kunst uit Afrika, Azië, Latijns-Amerika en de Stille Zuidzee heeft ondergebracht. ‘Eerlijk gezegd was ik wel onder de indruk van wat er te zien is, maar het is ook treurig. Geen enkele reflectie, geen durf om discussies aan te gaan, niets over de verhouding tussen koloniale machten en de onderworpen volken.’ En geen provocerende moderne kunst.

Gammel tafeltje
Als de etnografische musea een toekomst willen zoeken, zullen ze eerst zichzelf binnenstebuiten moeten keren, meent Enwezor. ‘Het Tropenmuseum moet eerst eens naar Nederland kijken. Over windmolens en klompen moet het gaan, dat soort etnografica.’ Hirst en Koons kunnen daarbij helpen. ‘Dat zijn etnografische kunstenaars. Ze gebruiken de taalvormen van de etnografische musea en dan zie je opeens de sociale context, de geschiedenis van de westerse materiële cultuur. Dat is fantastisch.’

Gammel tafeltje
Nog een laatst tip: het Nederlandse succesvolle modeduo Viktor & Rolf, die moeten ook in het Tropenmuseum. De etnografie van de Nederlandse klederdracht, dat kunnen ze aankaarten. Okwui Enwezor hangt vervaarlijk achterover op zijn Balthazar-stoeltje: ‘Ja, Viktor & Rolf zeker!’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden