Hirsch Ballin bespreekt zijn morele voorbeelden en ideeën

Boeken

Ernst Hirsch Ballin beschrijft zijn morele voorbeelden, onder wie Anton de Kom.

Beeld Joost van den Broek

Hij waarschuwt ervoor universaliteit gelijk te stellen aan uniformiteit.

Het is niet de eerste zin, die je verwacht van iemand die als belijdend katholiek bekendstaat: 'Het doet pijn als mensen hun gelovigheid voorwenden als een reden om op anderen neer te kijken. Ze aanbidden hun Opperwezen, maar eigenlijk zien ze zichzelf als opperwezens, die anderen mogen knechten.'

Toch is dit het openingsschot van Ernst Hirsch Ballin, de rechtsgeleerde en CDA-politicus, die een lang essay schreef over vier mensen die hem moreel inspireerden. Het Opperwezen dat Hirsch Ballin voor ogen staat mag dus niet instrumenteel gebruikt worden; er kan niet een beroep op worden gedaan, om welke zaak dan ook van een kwaliteitsstempel te voorzien. Overigens laat Hirsch Ballin fijntjes weten dat 'het nationaal-socialisme geen religie nodig had om superioriteit van de eigen groep te claimen.' Ook zonder God laten de duisterste praktijken zich legitimeren en staan er mensen op met een bovenmenselijke moed.

Interessante inspiratiebron

Een van de morele voorbeelden die Hirsch Ballin bespreekt is Anton de Kom (1898-1945) de Surinaamse schrijver en politieke activist, die zich in Paramaribo keerde tegen de heersende raciale ongelijkheid, waarna hij, eenmaal verbannen naar Nederland, zich als sympathisant van de communistische partij aansloot bij het verzet. Juist de Kom is een interessante inspiratiebron, omdat hij in het koloniale Suriname voordurend 'hatelijk onbegrip' tegenkomt uit de hoek van de katholieke geestelijkheid. Hirsch Ballin wordt getroffen door De Koms vermogen telkens weer de menselijke waardigheid te zien, en aan die waardeoriëntatie vast te houden, ook in moeizame omstandigheden.

Anton de Kom 'liet iets zien van een echte universaliteit die de regionale en culturele verschillen niet ontkent.' Want dat, betoogt Hirsch Ballin is de grote denkfout: universaliteit gelijkstellen aan uniformiteit. Juist het universele uitgangspunt vraagt om differentiatie, om 'niet naar tijd en plaats homogene levenswijzen en opvattingen.' Hirsch Ballin waarschuwt tegen een universalisme dat zichzelf als voltooid beschouwt - in zinnen die altijd precies zijn, maar niet altijd even soepel lezen. Hier schrijft een jurist, die alle misverstanden voor wil zijn, ook als een zin er niet van opfleurt.

Het portret van Lodewijk Ernst Visser, die in 1939 als eerste joodse Nederlander president werd van de Hoge Raad, vertoont gelijkenis met Hirsch Ballins juridische loopbaan. In 1941 werd Visser als president ontslagen, onder druk van de nazi-bezetters, zonder krachtige tegendruk van zijn Nederlandse collega's. Het levert het meest intieme portret op in dit boek, waarin ook de karmelietenpater en hoogleraar Titus Brandsma (1881-1942) en de Engelse humanist en filosoof Thomas More (1478-1535) worden behandeld.

'Geen Nederlandse jood'

Visser noemde zich uitdrukkelijk 'geen Nederlandse jood' maar een 'joodse Nederlander en de nadruk viel op Nederlander'. Hier horen we een echo uit Hirsch Ballins familiegeschiedenis: zijn vader Ernst Denny Hirsch Ballin, ook een rechtsgeleerde, moest als joodse Duitser zijn vaderland ontvluchtten, en zou zich in Nederland vestigen.

Tijdens de bezetting wilde Visser als president van de Hoge Raad 'de Nederlandse beginselen en de joodse waardigheid hooghouden.' Twee zaken die niet met elkaar in conflict waren - al dachten de bezetters en de collaborateurs daar anders over. Hirsch Ballin spreekt over een voor ieder mens geldige 'Rechtskultur der Humanität', waardoor niet alleen Visser werd gedreven, maar ook veel van zijn joods-Duitse vakgenoten; uit de exclusieve joodse religie heeft zich dus een universeel rechtsgevoel ontwikkeld, waarmee Hirsch Ballin zich vereenzelvigt, ook als katholiek.

Over de joodse identiteit zegt Hirsch Ballin: 'Ze is religieus, maar ook algemeen ethisch, nationaal maar ook kosmopolitisch, cultureel maar ook transcultureel.'

Het is daar, in de voetsporen van een zich emanciperende joodse minderheid, die vanuit het specifiek joodse naar het universele reikt, waar Hirsch Ballin zijn intellectuele afkomst herkent.

Fictie 

Ernst Hirsch Ballin. Tegen de stroom - Over mensen en ideeën die hoop geven in benarde tijden.
Querido; 150 pagina's; euro 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.