Hilde Van Mieghem maakte tentoonstelling over Hugo Claus - 'Na 30 jaar heeft hij me voor het eerst gekust'

Tien jaar geleden stierf Hugo Claus. Uit zijn kolossale archief heeft actrice en vriendin Hilde Van Mieghem een tentoonstelling ingericht. 'Ik weet nu zelfs méér van hem dan ik had gewild.'

Hilde Van Mieghem in het Letterenhuis, Antwerpen, waar zij curator is van de tentoonstelling Hugo ClausAchter vele maskers, die loopt van vandaag tot en met 1 juli. Beeld Sanne De Wilde
Hilde Van Mieghem in het Letterenhuis, Antwerpen, waar zij curator is van de tentoonstelling Hugo ClausAchter vele maskers, die loopt van vandaag tot en met 1 juli.Beeld Sanne De Wilde

Eén keer, in 1979, en verder nooit. Maar die ene keer was wel allesbepalend. In het Letterenhuis te Antwerpen geeft Hilde Van Mieghem (59) - actrice, regisseur, columnist voor de Vlaamse krant De Morgen - het bezoek een rondleiding door de expositie over Hugo Claus (1929-2008) waarvan zij de curator is. Waarom werd zij aangezocht om een keuze te maken uit het gigantische archief van de schrijver, dichter, theatermaker, filmer en beeldend kunstenaar, die een paar jaar aan alzheimer leed voordat hij op 19 maart 2008 zijn leven door euthanasie beëindigde?

Niet omdat ze zoveel met elkaar hebben gewerkt. Want dat was feitelijk alleen die ene enkele, zij het allesbepalende keer; namelijk toen de 20-jarige Hilde, student aan de Antwerpse toneelacademie Herman Teirlinck, door Claus zelf werd ontdekt, en aangewezen om de werkmansdochter Christiane te spelen in de film Vrijdag (1980), met scenario en regie van Hugo Claus.

Koffiezetten

Van Mieghem: 'Mijn eerste rol, überhaupt. Ik zat nog op school. Was een slechte leerling, die veel spijbelde en alleen naar de lessen kwam die me echt interesseerden. Als 13-jarige internaatsleerling was ik ook al eens een week geschorst, omdat ik stiekem in bed Een huis dat tussen nacht en morgen staat lag te lezen, de dichtbundel uit 1953 van Hugo Claus - een rebel die het katholicisme een paar flinke trappen tegen de schenen gaf, en dat mocht toen niet. Ik mocht hem niet lezen.

'In 1979 liet een ontevreden directeur van de toneelacademie mij weten dat ik dat jaar niet over zou gaan. 'Ga jij maar koffiezetten', zei hij. Ik moest regisseurs helpen, het licht aandoen en meedoen bij toonmomenten, als er stukjes worden voorgespeeld aan een jury en publiek. In maart kwam de beroemde Hugo Claus naar zo'n toonmoment. Hij was op zoek naar een jonge Christiane, het meisje in Vrijdag dat een seksuele relatie heeft met haar eigen vader.

'Het was Assepoester. Ergens in die ruimte was ik kabels aan het goed leggen. Claus zag mij en vroeg: 'Wie is dat meisje?' Dát, hoorde hij, dat is de slechtste leerling van de klas. Maar hij wilde toch dat ik auditie zou komen doen. Zonder dat we elkaar hadden gesproken.

null Beeld Sanne De Wilde
Beeld Sanne De Wilde

Auditie

'Op de dag van de auditie verslaap ik me, spring in een kapotte jeans en trui, fiets als een bezetene, en kom als halve zigeunerin het lokaal binnen waar allerlei opgedofte meisjes zitten te wachten. 'Eindelijk, daar ben je', zei Claus, en liet de anderen wachten. Ik moest met hem mee. Hij gaf tegenspel, we deden een scène uit Vrijdag waarin hij de vader Georges speelde. Op het eind daarvan zegt Georges: 'O, gij leugenkonte.'

'Dat woord had ik nog nooit gehoord, en ik kreeg de slappe lach. Vroeg Claus of ik even mocht pauzeren. Dat vond hij goed. Op het toilet heb ik toen zeker tien keer 'leugenkonte' gezegd, om er niet meer om te hoeven lachen. Toen ik terugkwam, was de hele wachtrij weg. Claus had alle meisjes naar huis gestuurd. 'Waar is iedereen?', vroeg ik. 'Jij hebt de rol', zei hij. En daardoor kon de directeur zijn voornemen niet meer uitvoeren om zijn slechtste leerling te laten zitten, want ik had ineens een rol bij de beste schrijver die er toen was. Hugo Claus heeft mijn leven gered.

'Pas twintig jaar later heb ik hem gevraagd; waarom heb jij mij toen gekozen? 'Ik herkende jou meteen', zei hij. 'Volgens mij kom jij ook niet uit zo'n leuk gezin.' Dat klopte. Een groot deel van zijn jeugd heeft Claus bij de nonnen op kostschool gezeten, wat diepe wonden heeft geslagen, zie bijvoorbeeld zijn romans Omtrent Deedee of Het verdriet van België. Haatliefde met zijn moeder, en afkeer van zijn vader, die in zijn ogen een enghartige drukker was.

Oorlog en liefde

'Het kan ook dat Claus iets in mijn uiterlijk herkende. In zijn werk komen enerzijds veel blondines voor, de vrouwen om mee te trouwen, maar ook donkere meisjes, die staan voor drama en passie. Uit zijn archief maakte ik op dat hij als 15-jarige omging met een donkerharig meisje dat zelfmoord heeft gepleegd. Daar is dat begonnen, vermoed ik, zijn fascinatie voor het donkere meisje.'

Twee jaar geleden kreeg Van Mieghem het verzoek van Leen van Dijck, directeur van het Letterenhuis, om een expositie te maken ter gelegenheid van de tiende sterfdag van Hugo Claus. Eervol, zeker. Niettemin heeft ze lang getwijfeld. 'Bang om te veel pudeur te hebben, doordat ik tegen Claus op keek. Ik raadpleegde Veerle, zijn weduwe, en die waarschuwde: 'Jij gaat iedereen over je heen krijgen, al die academici en schrijvers die Hugo en zijn werk beter denken te kennen. Ze maaien je neer.'' Lachend: 'Dát was voor mij nu net de trigger om het wél te proberen.

'Wat ik bij de bezoeker wil teweegbrengen, is wat ik zelf ervoer, toen ik een jaar geleden het archief van wel vierhonderd volle mappen in mocht duiken, en werd overweldigd door alle manuscripten vol droedels, privé-aantekeningen, knipsels, foto's, tekeningen. Het hield maar niet op. Ik merkte dat bijna alles terug was te voeren op twee thema's: oorlog en liefde. De Tweede Wereldoorlog, die hij als kind meemaakte en waarvan hij het trauma zijn leven lang met zich mee heeft gedragen. Als oudere man had hij er nog nachtmerries van.

Vrouwen

'En de vrouwen: met name de moeder Germaine en de nonnen, zijn eerste vrouw en grote liefde Elly Overzier, de actrices Kitty Courbois en Sylvia Kristel, en zijn laatste liefde Veerle De Wit met wie hij in 1993 trouwde.

'Keer op keer ontdekte ik hoe autobiografisch het werk van Claus is. Terwijl hij altijd een beetje neerbuigend deed over auteurs die louter uit hun eigen leven putten, en beweerde dat bij hem alles verbeelding en fictie was. Een van zijn vele maskers. Over een van zijn grote liefdes, de actrice Kitty Courbois, hield hij een klachtenboekje bij: daarin kom je álles tegen wat we kennen uit Het jaar van de kreeft, de tragische liefdesroman uit 1972. Letterlijk.'

Nadat ze het hele archief had doorgenomen, tot alle dagboekjes aan toe, heeft Van Mieghem zich afgevraagd of ze dit alles wel had willen weten. 'Het antwoord is: eigenlijk niet. Ik heb mijn beeld van hem enigszins moeten bijstellen, en had dat liever niet gedaan. Ook hij was een man van vlees en bloed met allerlei angsten en besognes. Ik dacht dat hij overal boven stond - idioot natuurlijk, maar die indruk kon hij maken. In werkelijkheid heeft hij behoorlijk geleden onder vrouwen als Kitty Courbois en Sylvia Kristel, in de jaren zeventig. Die bedrogen hem. En hij kon dan slaafs drie dagen bij de telefoon zitten wachten tot zijn geliefde zou bellen. En als ze eenmaal belde en koel klonk, liep hij als een gewonde leeuw door zijn appartement en werd helemaal gek.

'Na vijf jaar ging hij scheiden van Sylvia Kristel. Zij wilde van alles de helft. Toen heeft hij haar gevraagd: 'Hoe zullen we onze zoon dan in tweeën hakken; overdwars misschien?' In zijn dagboek staat dat hij dat tegen haar heeft gezegd. Soms schrijft hij daarin: 'Later verder uitwerken.' Dus tijdens de relatie, in het authentieke dagboek, is hij al bezig met het boek dat ervan zal komen. Heel zijn leven was een voorbode van de roman of de poëzie die daaruit tevoorschijn kwam.'

null Beeld Sanne De Wilde
Beeld Sanne De Wilde

Meer Claus

Bij De Bezige Bij verschenen twee Claus-uitgaven: Nieuwe tekeningen en gedichten(samengesteld door Suzanne Holtzer; euro 24,99), en semi-autobiografische verhalen in Het verdriet staat niet alleen (samengesteld door Mark Schaevers; euro 22,99). In Bozar te Brussel stelde curator Marc Didden de tentoonstelling Hugo Claus Con Amore samen, te zien tot en met 27 mei.

null Beeld Sanne De Wilde
Beeld Sanne De Wilde

Liegen

Samenwerken deden Claus en Van Mieghem na Vrijdag niet meer. Wel zagen ze elkaar in de daaropvolgende dertig jaar tijd geregeld. 'Een paar jaar was ik nogal arm, en zei dat ook in interviews. Dan belde Claus op en zei: 'Zal ik langs komen met een mandje proviand?' Dat betekende dat we in een restaurant iets gingen eten. Daar spraken we over het leven en de liefde. Nooit over zijn werk.

'Als ik in een interview weer eens te openhartig was geweest, belde hij me op. 'Leer nu toch eens líégen, Hilde', zei hij, 'je stelt je veel te kwetsbaar op.' Door vaker te liegen zou ik leren mijzelf in bescherming te nemen. 'Wat je moet doen', zei Claus, 'is de ene dag zeggen dat je een minnaar hebt, de volgende dat je eigenlijk lesbisch bent, daarop zeg je dat je een driehoeksverhouding hebt met die minnaar én die lesbienne, en dan weer dat je celibatair bent en het houdt bij twee poezen en een hond. Zo maak je iedereen gek, en weten ze niets meer van je. Dan ben je veilig. Leer liegen!' Ik kan dat niet. Hij was er een meester in, ongrijpbaar, arrogant en elegant. Hij speelde de dandy in de pelsmantel die niks uitvoerde behalve te veel eten. Terwijl hij altijd heel hard aan het werk was.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Afscheid

In februari 2008 hadden ze een eetafspraak. Van Mieghem wist dat het slecht ging met Claus, en dat dit het afscheid zou zijn. 'Drie weken voor zijn dood was het. Hij gaf me een kunstwerk, een abstracte aquarel, die een ereplaats in mijn huis heeft gekregen. Ondertekend met 'Con amore, voor Hilde.'

'We wilden een dessert bestellen. Op de kaart stond 'Grootmoeders wafels'. Toen hij dat las, begon hij te huilen. Hij zei: 'Nu herinner ik me de geur van de wafels van mijn grootmoeder. Dat huilen komt door mijn ziekte, ik kan heel emotioneel reageren.'

Zijn geheugen speelde hem danig parten. Toen ik vertelde met een romantische komedie bezig te zijn, riep hij eerst meteen: 'De dialogen moeten goed zijn. Stuur ze mij, dan kan ik ze checken!' Even later: 'Stuur maar niet. Ik kan zoiets niet meer, dialogen checken. Als ik deze zin heb bedacht: 'Ik legde mijn hand op haar knie en ze glimlachte naar mij', en ik wil dat noteren, begin ik met 'ik legde mijn hand op haar knie', en dan weet ik het al niet meer.' Hartverscheurend was het.

'Ik bracht hem naar huis. We stonden in de lift naar zijn appartement op driehoog, en toen kuste hij me ineens, zó heftig en zó hartstochtelijk. Ik heb hem terug gekust. Drie verdiepingen lang duurde het. Toen de lift tot stilstand kwam, zei hij: 'Dit heb ik nu al dertig jaar gewild.'

'Dat was ons afscheid. De bezegeling van een onuitgesproken liefde. En het was echt veel méér dan een vrouw kussen. In zijn kus zat honger - niet zozeer naar mij, maar honger naar het leven.

'Als schuldbewust, voormalig katholiek meisje heb ik het een halfjaar later aan Veerle opgebiecht. Omdat ik ermee zat, met die kus. Weet je wat ze zei? 'Wat goed dat hij dat nog gedaan heeft.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden