Hilarische dwarsdoorsneden van de Amerikaanse upper class



Edith Wharton (1862-1937) schreef graag in bed, nadat het ontbijt haar daar door een bediende was geserveerd. De volgeschreven pagina's liet ze op de grond vallen. Haar secretaris raapte die op en typte ze uit.

Wharton was steenrijk, en al even ambitieus. Terwijl ze als dochter van een prominente New Yorkse familie door een stoet gouvernantes werd opgeleid tot perfecte societydame, leerde de schrijfster zichzelf nog voor haar puberteit drie vreemde talen. Op haar 11de schreef ze een eerste boek. Op haar 13de vertaalde ze Duitse poëzie.

Als u Wharton al kent is het waarschijnlijk van een van haar romans. Ze schreef er 38, waaronder de bestsellers The House of Mirth en The Age of Innocence. Dat laatste boek werd in de jaren negentig succesvol verfilmd door Martin Scorsese. Het boek leverde haar in 1921 als eerste vrouw in de geschiedenis de Pulitzerprijs op. Maar Wharton schreef meer. Het eerste standaardwerk over binnenhuisarchitectuur bijvoorbeeld (een hit in 1897), briljante reisverslagen (ze stak zestig keer de Atlantische Oceaan over) en meer dan tachtig korte verhalen. Twaalf daarvan zijn onlangs in het Nederlands vertaald en door uitgeverij Van Oorschot gebundeld onder de titel Romeinse koorts.

Wrange en hilarische dwarsdoorsneden zijn het van de Amerikaanse upper class, die Wharton van binnenuit kende. Een wereld van saaie salons, eindeloze potjes bridge en 'het soort gezelschap waarin de dames na de avondmaaltijd steen en been klaagden over de exorbitante salarissen van de privéleraren van hun kinderen'.

De personages zijn overwegend vrouwen die gevangen zitten in een keurslijf van eerbiedwaardige huwelijken en sociale verplichtingen. Vrouwen als Wharton zelf, met haar keurige korsetten, schoothondjes, getergde blik en slechte huwelijk. Edith Wharton, schreef The New York Times na haar overlijden, was 'zowel het kind als de schrijfster van The Age of Innocence'.

Haar overlevingsstrategie was de ironie waarmee ze dat milieu fileerde. 'Op haar plichten was mevrouw Plinth welhaast even trots als op haar schilderijenkabinet. Het was zelfs zo dat ze graag suggereerde dat het ene bezit uit het andere volgde en dat alleen een vrouw met haar fortuin het zich kon veroorloven te leven volgens de hoge normen die ze zichzelf had gesteld.'

Het is buigen of breken in Whartons wereld en er wordt wat afgebogen. In het verhaal 'De Andere Twee' vormt Mevrouw Waythorn zich in haar drie achtereenvolgende huwelijken steeds zo grondig naar haar nieuwe man dat niemand meer weet wie ze werkelijk is. 'Ze 'paste als een oude jas', een jas die te veel personen reeds hadden gedragen in verschillende richtingen. Haar buigzaamheid was het gevolg van te veel rek in te veel verschillende richtingen.'

In de jaren twintig raakten Whartons aangepaste personages uit de mode. 'Ik ben het literaire equivalent geworden van uitbundig gedecoreerde meubels en kroonluchters', schreef ze in 1925 in een bittere brief aan F. Scott Fitzgerald. Er waren nieuwe stemmen, nieuwe stijlen, er was elektrisch licht. Haar gepolijste werk legde het af tegen het wilde denken van modernisten als James Joyce en Virginia Woolf.

Doodzonde. Whartons verhalen zijn ook bijna honderd jaar later een feest om te lezen. Niet alleen vanwege de bijtende humor, maar ook omdat ze zo mooi precies zijn, knap ontworpen trechters die de lezer zorgvuldig toezuigen naar een onverwachte, vaak absurde clou.

Zoals in 'Xingu', het laatste verhaal in de bundel dat begint met de fantastische zin: 'Mevrouw Ballinger is een van die dames die Cultuur najagen in groepsverband, alsof het gevaarlijk zou zijn die confrontatie alleen aan te gaan.' De lunchclub van mevrouw Ballinger nodigt de beroemde schrijfster Osric Dane uit. Ze hebben zich goed voorbereid, behalve dan mevrouw Roby, 'maar het was inmiddels geen geheim meer dat mevrouw Roby's lidmaatschap van de lunchclub geen succes was'.

Edith Wharton Beeld Getty Images
Edith WhartonBeeld Getty Images

Tegen de verwachtingen in verloopt de ontmoeting met Osric Dane nogal moeizaam. Wanneer de schrijfster koeltjes informeert naar de bezigheden van de lunchclub slaat de paniek toe.

'Tja, waar was de club eigenlijk in verdiept geweest? Mevrouw Ballinger, zich er volkomen van bewust dat ze tijd moest rekken, herhaalde langzaam: We waren volkomen verdiept in...'

'In Xingu?', oppert mevrouw Roby dan.

De club haalt opgelucht adem. Natuurlijk, xingu.

Er volgt een gesprek waarin de stoffige dames met grote stelligheid de meest bizarre onzin uitkramen, zich intussen naarstig afvragend waarover ze het eigenlijk hebben.

'Ik heb er zelf erg veel baat bij gehad, merkte mevrouw Leveret op, die zich meende te herinneren dat ze Xingu de afgelopen winter gevolgd dan wel gelezen had. Xingu was dus een 'iets'. Die zekerheid schoot de andere leden door het hoofd als een lopend vuurtje over een dorre vlakte.'

Wanneer mevrouw Roby naar haar bridgeafspraak vertrekt en Osric Dane tot ieders grote ontsteltenis met haar meegaat, slaan de achtergebleven leden de encyclopedie open bij de X van Xingu...

Voor de absurde clou moet u het verhaal zelf maar lezen.
En daarna het hele boek.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden