Hij wilde álles vastleggen

De gisteren overleden Louis van Gasteren (93) was een van de belangrijkste Nederlandse filmmakers. Zijn carrière werd overschaduwd door de moord die hij pleegde op een onderduiker.

Louis van Gasteren in 1997. Beeld anp
Louis van Gasteren in 1997.Beeld anp

De op 93-jarige leeftijd overleden filmregisseur en producent Louis van Gasteren, zoon van een acteur en een zangeres - van wie hij op zijn minst een artistiek temperament en een theatrale persoonlijkheid had meegekregen - is ongetwijfeld een van de productiefste en belangrijkste Nederlandse filmmakers geweest.

Hij maakte een aantal belangrijke en succesvolle documentaires over het naoorlogse Nederland, maar werd de laatste jaren steeds vaker geconfronteerd met de moord die hij pleegde op onderduiker Walter Oettinger uit 1943. Zijn lezing dat het hier een verzetsdaad betrof werd in een aantal publicaties betwist. Het (juridische) gevecht tegen de aanhoudende beschuldigingen tekende een groot deel van zijn latere leven, bleek ook uit het biografische portret dat Rudolf van den Berg in 2014 van hem maakte.

Van Gasteren wist als dertiger al dat hij films wilde maken, maar het kwartje viel pas echt toen hij zag hoe er bij het Paleis op de Dam aan de tramrails werd gewerkt. Niet de gedisciplineerd zwoegende arbeiders trokken zijn aandacht; Van Gasteren was nog méér gefascineerd door het schijnsel van de lasapparatuur, oplichtend op de globe op het dak van het paleis. Zulke observaties wilde hij kunnen visualiseren en delen.

De ervaring op de Dam, later omgezet in de korte film Railplan 68 (1953), bleek de kiem voor een omvangrijk, nog altijd vitaal filmoeuvre van circa 70 films. Weinig Nederlandse documentairemakers die de wereld zo authentiek waarnemen en die blik ook naar steeds weer verrassende, hoogstpersoonlijke films weten te vertalen. Of het nu om de Japanse waterhuishouding gaat (In een Japanse stroomversnelling, 2002), de zelfmoord van componist Hans van Sweeden (Hans, een leven voor de dood, 1983) of een filmpje over het thuisinstinct van duiven (Duif, 1994): telkens weer word je verleid om geconcentreerd te kijken naar een stuk werkelijkheid dat anders makkelijk aan de aandacht was ontsnapt. 'Eigenlijk wilde ik álles vastleggen', zegt Van Gasteren in Nema aviona za Zagreb (2012), zijn laatste film. 'Alles.'

Regisseur en beeldend kunstenaar Louis van Gasteren werd geboren op 20 november 1922 in Amsterdam, als kind van artistieke ouders. Zijn vader Louis was een gevierd toneelacteur, zijn moeder de zangeres Elise Menagé Challa. Liever dan het 'reproductieve' kunstenaarschap van zangers en toneelspelers, ging hij op zoek naar het beste middel om zijn eigen visie uit te drukken - film, zo bleek al snel.

Betrokkenheid bij Nagele

Dat Louis van Gasteren maatschappelijk betrokken was, weten ze nergens zo goed als in polderdorp Nagele. Twee documentaires maakte hij over Nagele: Een nieuw dorp op nieuw land (1960) en het veel minder rooskleurige Terug naar Nagele (2011). Om de leegloop in Nagele en omgeving tegen te gaan, initieerde Van Gasteren samen met architect Pi de Bruijn de Mien Ruys Academie: een hoogwaardige, op het buitenland gerichte hoveniersopleiding die augustus 2013 van start is gegaan.

Polygoon

Vlak na de Tweede Wereldoorlog was Van Gasteren werkzaam als journalist en filmcriticus, terwijl hij als geluidstechnicus zijn eerste stappen in de filmwereld zette. Hij werkte bij het Polygoon weekjournaal, programmeerde experimentele filmavonden voor de Amsterdamse Filmliga en organiseerde het allereerste concert met filmmuziek in het Concertgebouw. Voor Railplan 68 zocht hij zelf het geld bij elkaar ; een onafhankelijke manier van werken die hij zijn hele leven zou nastreven.

Van Gasteren maakte met Stranding (1960) en Het huis (1962) twee speelfilms, maar de documentaire bleek hem als werkterrein toch beter te liggen. Dat hij evenwel niet geïnteresseerd was in afstandelijke registraties van de realiteit, bewees hij al vroeg met het elf minuten durende Omdat mijn fiets daar stond (1966). Van Gasteren maakte opnames van de opening van de Provotentoonstelling aan de Prinsengracht, toen een toevallige voorbijganger in elkaar werd geslagen door een groep agenten.

Die redeloze afrossing passeert in Omdat mijn fiets daar stond keer op keer de revue, nu weer vertraagd, dan weer teruggespoeld of stopgezet, en met elke herhaling komen de klappen harder aan. De film werd door de Filmkeuring verboden; men oordeelde dat 'door de wijze van samenstellen van bewegende en stilstaande beelden - door herhaalde vertraagde reproductie van het filmmateriaal - niet de werkelijkheid wordt weergegeven.'

Het onderwerp dat bleef liggen

Ook Begrijpt u nu waarom ik huil (1969), waarin zonder blikken of blozen getoond wordt hoe een oud-concentratiekampgevangene intensieve LSD-therapie ondergaat, zorgde voor veel maatschappelijke beroering. Maar welk onderwerp Van Gasteren in zijn dik 60 jaar filmcarrière ook aanpakte, hij ging nooit over één nacht ijs. Maar liefst 47 rollen 35 mm (meer dan 28 uur aan opnames) schoot Van Gasteren tussen 1964 en 1969 vol, voor wat zijn magnum opus moest worden.

Vlak voor zijn 90ste verjaardag wist Van Gasteren Nema aviona za Zagreb (Er is geen vliegtuig naar Zagreb) alsnog te voltooien. Het bleek een alle kanten op dwarrelend filmdagboek te zijn; een springlevend mozaïek van vakantiereisjes, jeugdherinneringen, gesprekken en Amsterdamse kiekjes waarmee hij zijn misschien wel persoonlijkste film had afgeleverd.

Hoe gulzig en gretig hij ook filmde, één onderwerp bleef in Van Gasterens filmografie liggen. In 1943 bracht hij de bij hem ondergedoken jood Walter Oettinger om het leven; uit zelfbescherming en om andere onderduikers te beschermen, zei hij zelf. Een roofmoord, beweerde Het Parool in 1990. De Hoge Raad oordeelde vijf jaar later dat de krant onzorgvuldig was geweest en een schadevergoeding moest betalen. De plannen die Van Gasteren had om zelf een documentaire over de liquidatie te maken, realiseerde hij nooit.

null Beeld anp
Beeld anp

Nagele

Eind vorig jaar, vlak nadat EYE Filmmuseum filmbeelden had teruggevonden die Van Gasteren in 1961 in het Stedelijk Museum maakte van de legendarische expositie Bewogen Beweging, weigerde de Universiteit van Amsterdam hem een eredoctoraat. Volgens Van Gasteren had dat alles met de liquidatie te maken. 'Mijn oeuvre sluit deze laster uit. Je kunt niet crimineel zijn én de films maken die ik heb gemaakt', zei hij in een interview met de Volkskrant. 'Ik ga treurig de pijp uit.'

undefined

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden