‘HIJ SCHREEF ZÚLKE LEUKE NOTEN’

De naam van Carlo Gesualdo (1566-1613) wordt zelden genoemd zonder verwijzing naar de moorden op zijn vrouw en haar minnaar die hij liet plegen....

Carlo Gesualdo, prins van Venosa. Koning van de dissonant. Hij liet op een dag zijn vrouw en haar minnaar doodschieten in bed, waarna hij ook zelf maar het zekere voor het onzekere nam, en de buik van zijn echtgenote opensneed.

Tot zover alles in orde. Maar dat de muziek van de componist en grootgrondbezitter Carlo Gesualdo (1566-1613) rechtstreeks zou voortspruiten uit ‘zwelgende erotiek en een masochistisch verlangen naar de dood’, zoals het gezaghebbende lexicon Die Musik in Geschichte und Gegenwart ooit beweerde: ‘Onzin’, zegt Bert van Dijk.

Dat Gesualdo, grootmeester van de Italiaanse madrigaalkunst, een genie was: akkoord. Maar een ‘geniale psychopaat’, zoals een Amerikaanse vorser hem heeft geanalyseerd: ‘Larie’, zegt Bert van Dijk.

Dat de prins van Venosa voor het gerecht van Napels vrijuit ging, en dat hij in zijn laatste jaren lichtelijk geïsoleerd doorcomponeerde op zijn kasteel: prima. Maar dat de teksten die hij uitkoos een weerspiegeling zouden vormen van zijn ‘ziekelijk gemoed’: ‘Nonsens.’

Volgens Bert van Dijk (57), koordirigent, voormalig pianist van toneelgroep Baal, vertaler van madrigalen, oprichter en enig lid van het Gesualdo-Genootschap te Amsterdam en sinds kort ook uitgever in eigen beheer, zijn weinig componisten in de geschiedenis zo slecht begrepen als Carlo Gesualdo, vernieuwer van de renaissancemuziek. Van Dijk werd er onlangs nog mistroostig van bij een Gesualdofestival in de Amsterdamse Noorderkerk. ‘Staat daar iemand weer eens uit te leggen: dat ’t een psychopaat was, dat hij zich liet geselen, dat hij maar worstelde enzovoort, de hele riedel aan kletskoek.’

Van Dijk noemt het de ‘vaste bijsluiter’. ‘Biografische en artistieke speculaties die je in bijna alle cd-boekjes en toelichtingen over Gesualdo tegenkomt.’ Hij hield zijn hart vast, toen het Holland Festival 2004 een opera over Gesualdo in première bracht: Gesualdo considered as a murderer van de componist Luca Francesconi. Hij meed de voorstelling. ‘Ik was bang dat we de hele gekwelde ziel weer over ons heen zouden krijgen.’

Immers: heeft de musicologenbijbel Die Musik in Geschichte und Gegenwart (MGG) zijn lemma over Gesualdo eindelijk ontdaan van ‘oude fratsen en frasen’, verschijnt er weer een Dizionario biografico degli Italiani met ‘aantijgingen en halve waarheden’ over Gesualdo’s zieke geest. Het bontst, vindt Van Dijk, heeft Stravinsky het gemaakt, componist van nota bene een Monumentum pro Gesualdo. ‘Stravinsky verzon dat Gesualdo zelfs zijn zangers martelde.’ Liever houdt Van Dijk het bij een eerlijk boek ‘waarvan het Genootschap momenteel een vertaling voorbereidt’, een biografie, ‘waardig’ opgeschreven door de Italiaan Antonio Vaccaro.

Maar als één gids Van Dijk heeft weggeleid van de ‘roddelwereld’, dan is het Gesualdo zelf. ‘Hij schreef zúlke leuke noten. Zo geestig en briljant. Reken hem toch af op zijn werk.’

En dat voor een extreme kampioen van de madrigaalkunst, een vorm van meerstemmige zang op teksten vol trieste vreugden en brandende zuchten. Het was een kunst van woord en toon die aan de hoven van het 16de-eeuwse Italië tot het uiterste werd verfijnd, gedichten opleverde van Ariosto en Tasso, en componisten voortbracht van het kaliber Cipriano de Rore, Luca Marenzio en Claudio Monteverdi.

Onder het motto ‘sterven of niet sterven’ heeft Van Dijk drie madrigaalboeken in het Nederlands vertaald, om vertolkers en zichzelf dichter bij het mirakel-Gesualdo te brengen. Naast de boeken 4, 5 en 6 vertaalde hij ook gedichten van Torquato Tasso die Gesualdo toonzette in zijn madrigaalboeken 1 en 2. Van Dijk heeft er tien jaar lang zijn weekenden en kleine uurtjes aan besteed.

Zijn conclusie: ‘Het is erotiek. Liefde. Roodgekleurde passie. Soms regelrechte humor. In ieder geval iets anders dan vol wroeging hunkeren naar de zweep.’

Van Dijk heeft honderden regels dankzij schaven en polijsten ‘op de versvoet’ gekregen. Voorbijgaand aan rijmschema’s, maar met huldiging van het metrum. Vertalingen liggen al klaar in zelfgeprinte bundels. ‘De betekenis was niet altijd verheven. Soms meer in de sfeer van scabreuze limericks.’

Zo werd de verleiding wel groot om ook Gesualdo’s muziek in nieuwe notenbeelden te vatten. ‘Je ziet in bestaande uitgaven veel fouten en rare maatindelingen. En naar mijn idee wordt het vaak te langzaam gezongen. En iedereen zingt maar klagend. Ze durven de erotiek niet aan.’

Van Dijk kocht een computer. Plus software van het muzieknotensysteem Sibelius. En een printer. Zo spreidt hij op zijn vleugel de vrucht uit van zijn werk. Een verworvenheid: de notenbalken zijn zo ingedeeld dat steeds één tekstregel van links naar rechts te lezen is onder de bijbehorende muzikale frase van Gesualdo. In bestaande uitgaven loopt de tekst meestal vrij willekeurig door.

Zo is nu ook makkelijker te zien hoe gierende stormen of eenvoudige vogeltjes door Gesualdo in notenschrift werden verbeeld, volgens kunstgrepen die madrigalismen worden genoemd.

Tientallen uitgevers heeft hij aangeschreven. ‘Pakken vol brieven. Overal nul op het rekest.’ Een mevrouw op de Da Costakade heeft exemplaren voor hem ingebonden. Volgende week, verwacht Van Dijk, kan er een muziekoplage klaar zijn van vierhonderd stuks. Nee, het enthousiasme van zangers en vocale ensembles is nog niet onverdeeld gebleken.

‘Ze hóéven het ook niet in het Nederlands te zingen. Het gaat om de idee. Tasso is ook een ‘psychopaat’ genoemd, jazeker, een dichter die ‘liefde’ en ‘sterven in schaamte’ in één regel wist te vatten!’ En die moorden? Van Dijk: ‘De schilder Caravaggio moordde óók. P.C. Hooft schreef uitgebreid over moorden aan het hof in Mantua. In die tijd was dat zo idioot niet, een moord.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden