INTERVIEW

Hij is zo geniaal en visionair, he is beyond clever'

In Jheronimus Bosch herkent choreografe Marie Chouinard zichzelf. Zijn Tuin der Lusten interpreteert ze op geheel eigen wijze.

Lucy M. May in Hieronymus Bosch: The Garden of Earthly Delights van Marie Choulnard. Beeld null
Lucy M. May in Hieronymus Bosch: The Garden of Earthly Delights van Marie Choulnard.

De Canadese choreografe Marie Chouinard (61) kijkt verrukt wanneer ze in Madrid vertelt over haar bezoek aan het Prado, vorige week in alle vroegte, toen ze met haar dansers voor de reguliere openingstijd oog in oog mocht staan met De Tuin der Lusten van Jheronimus Bosch (1450-1516). Ze herkent zichzelf, eigenzinnig en ongeremd als ze is, in de vrije geest van de laatmiddeleeuwse kunstschilder. 'Hij is zo geniaal en visionair, he is beyond clever.'

De choreografe, beroemd en berucht vanwege veertig jaar provocatieve, erotisch geladen optredens, kreeg van de manifestatie Jheronimus Bosch 500 de opdracht ter ere van Bosch' 500ste sterfdag een dansvoorstelling te maken. Ze koos het beroemde schilderij als inspiratiebron. De wereldpremière van Hieronymus Bosch: The Garden of Earthly Delights opent morgen in Den Bosch de 32ste editie van Theaterfestival Boulevard. Vorige week beleefde de voorstelling een avant-première in een voormalig Madrileens abattoir.

Het is na Nanine Linning (Theater Heidelberg) en Juanjo Arqués (Het Nationale Ballet) de derde opdracht aan een choreograaf in het bonte palet aan Brabantse Bosch-festiviteiten. In het najaar volgt Jirí Pokorný (Nederlands Dans Theater).

Net als Linning en Arqués vertrekt Chouinard vanuit De Tuin der Lusten, het topstuk van het Prado, dat het Spaanse museum als 'hun Nachtwacht' niet uitleende aan de geroemde tentoonstelling in het Noordbrabants Museum. In gesloten toestand toont het drieluik de hemelbol met platte aarde, op de derde dag van Gods schepping, toen er nog geen dieren of mensen waren. Opengeklapt wordt het kleurige middendeel - de tuin der lusten - geflankeerd door het aards paradijs links en de hel rechts.

Chouinard concentreert zich op de motoriek van menselijke lichamen. Ze laat de stoet aan uitzinnige schepsels, van narren, duivels, kikvorsen en lepelaars, en de wellustige symboliek rond sappige vruchten links liggen. De choreografe heeft zo haar eigen ideeën over de triptiek. In de afbeelding links, met Adam en Eva als symbool van het ontstaan van de mensheid, ziet ze in de goddelijke figuur meer Jezus dan God: 'Ik vermoed dat Bosch hier Gods zoon heeft geschilderd, als grapje, want Jezus was er toen natuurlijk nog niet.'

Het lustige middenpaneel oogt in haar ogen eerder rustig en vredig: 'Ik zie een visioen over hoe de wereld eruit zou hebben gezien wanneer Eva niet van de appel zou hebben gegeten: een onschuldig genietende mensheid.' Het rechterpaneel, het inferno, verbeeldt volgens haar niet de hel maar het ondermaanse waarin we nu leven, met alle creatieve krachten die los zijn gewoeld door de zondeval. 'Bosch heeft instrumenten en muziekpartituren verwerkt in die beeldspraak, die zie je niet in een hel.'

Detail uit De Tuin der Lusten. Beeld null
Detail uit De Tuin der Lusten.

Chouinard gunt het schilderij een centrale plek tijdens Hieronymus Bosch: The Garden of Earthly Delights: ze beeldt het bewegende drieluik af op de achterwand en zoomt op ronde filmschermen ook in op details. Haar witgepoederde dansers kopiëren poses van de lelieblanke lichamen die bij Bosch vruchten plukken en paren met fabeldieren. Zo ontstaat snel een zoekpuzzeltje naar overeenkomsten in lichaamshoudingen. Terwijl je van de avant-gardistische Chouinard een brutalere omgang met het schilderij verwacht.

'Als ik een dans maak op Stravinsky's Sacre du Printemps laat ik ook zijn beroemde compositie horen', licht Chouinard toe. 'In mijn choreografie over een boek van Henri Michaux liet ik zijn prenten zien. Ik benadruk graag mijn inspiratiebron. Tijdens de repetities hing een muurvullende print van De Tuin in de studio.'

In het tweede deel, het inferno, gaan de afgetrainde en halfnaakte dansers volledig los. Ze hebben het krijt afgespoeld en verliezen zich in woede en chaos. Een danseres ronkt zwaar in een microfoon. Een ander, met meterslange blonde pruik, bestijgt een ladder. Zes toeschouwers lopen in Madrid demonstratief weg.

Wildevouw van de moderne dans

Voor de een is ze een feministische heldin, voor de ander een exhibitionistische druktemaker. Marie Chouinard (1955) provoceert graag, als performer én choreografe. Ze urineerde in een emmer op toneel (1980, Short Untitled Dance) en kwam live masturberend bijna tot een hoogtepunt. Haar dansers bewegen goeddeels naakt, in string of met beplakte tepels. Soms dragen hun ledematen uitsteeksels zoals faunachtige tentakels. De Canadese 'wildevrouw van de moderne dans' runt al meer dan een kwart eeuw haar eigen gezelschap en is in juli aangesteld als directeur dans van de Biënnale in Venetië.

In het slot keert Chouinard terug naar de hof van Eden: dansers imiteren poses van Adam, Eva en de goddelijke figuur. Ze wisselen continu van rol: man, vrouw, Jezus-figuur. Sekse telt niet, een man poseert even zo goed als Eva. Dat is kenmerkend voor de feministische Chouinard, die haar vrouwen graag een stoer imago aanmeet.

Zo grasduint de choreografe door De Tuin van Bosch en pikt wat haar van pas komt. In april bietste ze ook al een ideetje van Bosch, voor een voorstelling ter ere van het 90-jarig bestaan van de Martha Graham Company: snorren voor vrouwen. Ze was bijna klaar met choreograferen toen ze in Venetië, waar ze onlangs is aangesteld als directeur dans van de Biënnale, oog in oog stond met Bosch' Sint Wilgefortis. De gekruisigde martelares heeft een behaard gezicht, mogelijk om uithuwelijking met een niet-katholiek te voorkomen. 'Toen wist ik, een snor voor mijn dansers wordt de finishing touch van mijn choreografie.' En nee, daar moeten we geen diepere betekenis achter zoeken. Zoals ze ook haar Garden of Earthly Delights niet psychologisch wil verklaren. 'Jij met je vragen', lacht ze. 'Ik creëer dans, geen antwoorden.'

Hieronymus Bosch: The Garden of Earthly Delights door Compagnie Marie Chouinard, 4 en 5/8, Theaterfestival Boulevard i.s.m. Jheronimus Bosch 500.

Meer Hellelandschappen op de boulevard

Guilty Landscapes, episode III

Kunstenaar Dries Verhoeven confronteert de toeschouwer met hellelandschappen uit de 21ste eeuw. Hij brengt de westerse mens kort in contact met huiveringwekkende locaties aan de andere kant van de wereld zoals een vervuilde elektronicavuilnisbelt in Port-au-Prince en een lawaaiige katoenfabriek in Hangzhou. Welke impact heeft die rol van ongemakkelijke getuige?

4/m 14/8, Josephkwartier

Wolk (14+)

Stadskunstenaar Lucas De Man bouwt midden in Den Bosch een poëtische installatie met morele opdracht, in de geest van Jheronimus Bosch.

4 t/m 14/8, Parallelweg, i.s.m. Stichting Nieuwe Helden/Het Zuidelijk Toneel

Hoe de grote mensen weggingen en wat er daarna gebeurde (8+)

Door Theater Artemis en Het Zuidelijk Toneel: de eigenzinnige regisseur Jetse Batelaan, bekend om zijn drama van het doodnormale, ontslaat in een middeleeuws dorp de ouders van hun zorgplicht - ze sluipen weg, als dieven in de nacht. Wanneer de kinderen wakker worden is de macht aan hen.

11 t/m 14/8 in Den Bosch, tournee 25/9 t/m 20/11

ParadiseHell Van Muziektheater Transparant en Boogaerdt/VanderSchoot: twintig jongvolwassenen combineren nieuw gecomponeerde popmuziek met 15de-eeuwse gezangen in muziektheater over onze dubbele moraal.

12 en 13/8, Fort Isabella

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden