Hier stierf Oscar Wilde - vanbinnen

Expositie in gevangenis

De gevangenis van Reading heeft de twijfelachtige eer de plek te zijn waar Oscar Wilde 'de walm van de dood inademde'. Nu is het tijdelijk een ruimte voor kunst.

Een portret van Oscar Wilde in een van de cellen Foto Marcus J Leithcourtesy Artangel

Oscar Wilde overleed eind 1900 in Parijs, maar sterven deed hij enkele jaren eerder in Reading Gaol. Veroordeeld wegens zijn homoseksuele contacten leefde hij twee jaar lang in een krappe cel van de Victoriaanse gevangenis in het stadje ten westen van Londen. Enkele weken bracht Wilde zelfs in de pikdonkere kerkers door, als straf voor het praten met medegevangenen in de kapel. Zelfs oogcontact met lotgenoten was verboden. Voor de man die leefde van de pen, het geschreven woord en de sprankelende conversaties was het de hel van Dante - een van de boeken die hij er wel mocht lezen. Dysenterie en een chronische oorinfectie versnelden zijn aftakeling.

Voor het eerst kunnen liefhebbers van de toneelschrijver en andere geïnteresseerden nu zelf een indruk krijgen hoe de bijna-doodervaring moet zijn geweest, zijn verblijf in een cel waar hij de 'achter de tralies de walm van de dood inademde'. Drie jaar nadat de laatste gevangene als een vrij man de strafinrichting van Reading achter zich liet, zijn de poorten geopend voor Artangel. In samenwerking met Justitie en Monumentenzorg heeft dit kunstenaarscollectief de expositie Inside: Artists and Writers in Reading Prison georganiseerd, met afzondering als thema. 'Wie kan er niet gelukkig zijn met vrijheid, boeken, bloemen en de maan?' luiden Wilde's woorden op de gevel.

De artistieke bezetting mag er zijn. In een van de cellen liggen brieven van de Chinese kunstenaar Ai Weiwei aan zijn zoon - over zijn gevangenschap van 81 dagen in 2011, dus hij weet bij benadering wat Wilde moet hebben ervaren. Een paar deuren verderop zijn fragmenten uit Jean Genets film Un chant d'amour te zien, opgenomen in een Franse gevangenis. Onbedoeld artistiek is een soft-pornografisch, fonetisch geschreven hekeldicht - met in de hoofdrol de moeder van een medegevangene - dat een van de laatste gevangenen op de muur van zijn cel heeft geschreven.

Lhbt-monument

Het huis van Oscar Wilde aan 34 Tite Street in Londen is door Historic England voorgedragen als beschermd monument wegens het belang voor de lhbt-gemeenschap. Andere belangwekkende panden zijn het Red House in Aldeburgh waar de componist Benjamin Britten met zijn vriend Peter Pears woonde en St Ann's Court in Chertsey, het toonbeeld van 'queer architecture'. Wilde's woning had al een blauwe plak maar is niet voor publiek toegankelijk. Tite Street, gelegen nabij de Theems in Chelsea, vormde het hart van een artistieke buurt. Bekende 'buurtgenoten' waren Thomas Carlyle, George Eliot en Dante Gabriel Rossetti. Over Tite Street verscheen onlangs het boek The Street of Wonderful Possibilities.

Alles staat in de schaduw van Wilde. Na eerder in de Londense bewaarhuizen Pentonville en Wandsworth te hebben gezeten, leek de transfer naar Reading op papier een vooruitgang te zijn. Deze in 1844 geopende gevangenis was vooruitstrevend voor die tijd. Waar andere gevangenissen leerscholen waren voor beroepscriminelen, was Reading bedoeld als een oord van stille reflectie, het begin van een nieuw leven. De bibliotheek stond vol met stichtelijke Victoriaanse lectuur - waarvan Wilde gruwde ¿ en het ontwerp van bouwmeester George Gilbert Scott had de vorm van een christelijk kruis. Er was een tuin, waar Wilde, ongeschikt voor zware arbeid, zijn werkstraf verrichtte.

Wilde reflecteerde door middel van zijn pamflet De Profundis. Bij de gratie Gods had 'gevangene C.3.3' de beschikking gekregen over een potlood en een vel papier per dag. De lange brief die hij daarop schreef, is gericht aan zijn 'foute' vriendje Lord Alfred Douglas, koosnaam Bosie. Deze jonge, beeldschone aristocraat was de giftige appel in Wilde's literaire paradijs - een ondankbare, vluchtige, goklustige, haatdragende, immorele en egoïstische uitvreter. Zijn vader was de vechtlustige Markies van Queensberry, Wilde's nemesis.Wilde beklaagt zich erover hoe Bosie's allesverblindende haat jegens diens vader had geleid tot zijn artistieke en financiële ondergang, alsmede de scheiding van zijn vrouw (Wilde zou zijn zoon Vyvyan nooit meer zien) en zijn gevangenschap.

Het interieur van Wilde's cel en een foto van de toneelschrijver. Foto AFP
De deur van Wilde's cel in wat nu een gymzaal is. Foto AFP

Het 55 duizend woorden tellende epistel, dat hij niet vanuit de gevangenis mocht versturen, wordt elke zondag voorgelezen in de tot sportzaal omgetoverde kapel, met op de achtergrond de originele deur van Wilde's cel. Het is een wagneriaanse sessie van vijf uur, wat bij de ene voorlezer langer lijkt te duren dan bij de ander. Veel wordt verwacht van de acteur Ralph Fiennes, volgende week zondag. De lange zit, op houten stoeltjes, roept de vraag op waarom niet is gekozen voor het gedicht The Ballad of Reading Goal, dat weliswaar na zijn gevangenschap is geschreven, maar aan de hand van een ter dood veroordeelde medegevangene een aangrijpend beeld geeft van het gevangenisbestaan.

De Profundis sluit mooi aan bij Marlene Dumas' schilderijen van Wilde en Bosie in een van de cellen, waarbij ze zo zijn ophangen dat Wilde zijn minnaar niet aankijkt. Het is de enige beeltenis van Wilde, afgezien van het standbeeld langs het nabijgelegen Kastanjepad. In een vitrine zijn foto's van gevangenen te zien, van wie de jongste een jaar of tien was. Het was de gewoonte om gevangenen kort voor hun vrijlating te fotograferen wanneer ze als een gevaar voor de samenleving werden gezien. Dat was niet het geval bij Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde. 'Schitterende wereld! Schitterende wereld!' declameerde hij, wachtend op de trein naar Londen. Het was een zwanenzang.

Inside: Artists and Writers in Reading Prison. T/m 30 oktober in Reading, Verenigd Koninkrijk. Artangel.org.uk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.