Hier en daar duikt de hand van God op

Beeldende kunst..

Als de kardinalen in conclaaf gaan om een nieuwe paus te kiezen, dan doen ze dat al sinds vijfhonderd jaar onder het toeziend oog van honderden naakte mannen. Prachtige, gespierde en soms weldadig kronkelende, jonge mannen.

Het zijn de bijbelse grondleggers van hun geloof. Van Adam, ontspannen liggend met een slap handje waar nog geen leven in is geblazen door God, tot een bijna furieuze, massief gespierde Christus. Hoeveel kardinalen zullen vorig jaar tijdens het vergaderen in de Sixtijnse Kapel hun hoofd even naar achter hebben laten hangen, om in verwondering naar Michel-angelo's aardse en spirituele schoonheden te gapen?

In het Haarlemse Teylers Museum kunnen bezoekers nu ook het hoofd in de nek leggen: in een virtuele Sixtijnse Kapel zijn op het plafond de fresco's van Michelangelo geprojecteerd. Steeds verschijnt er een tekening die langzaam op een van de vele geschilderde figuren past.

Die tekeningen zijn elders in het museum te bewonderen in de grootste Michelangelo-tentoonstelling die ooit in Nederland te zien is geweest. Een adembenemend en divers beeld van een schetsende, denkende kunstenaar die het menselijk lichaam als geen ander kende, vierde en (soms) overdreef.

Wat Michelangelo Buonarroti (1475-1564) ook schiep - of het nu een historische veldslag was, een reusachtige marmeren David, of een graftombe voor de beroemde Medici-heersers - zijn figuren waren naakt. En altijd waren het mannen, want ook voor de vrouwen die hij schilderde en beeldhouwde stonden mannen model (goed te zien aan hun brede bouw en 'opgeplakte' borsten).

Voor Michelangelo was het lichaam heilig. De schoonheid ervan symboliseerde een hogere, spirituele schoonheid. Nooit had het lichaam in de kunst en de geschiedenis zo'n aanzien als in de Italiaanse Hoge Renaissance, afgezien van onze tijd misschien.

Dat kwam door de nieuwe ontdekkingen in de wetenschap en de herontdekte klassieke oudheid, maar vooral door Michelangelo's obsessie. Zijn lichamen zijn prachtig, al vond Leonardo da Vinci het maar 'zakken vol noten' (maar Leonardo was dan ook Michelangelo's grootste rivaal).

Het Teylers, dat al sinds de achttiende eeuw een grote verzameling Italiaanse meestertekeningen heeft, laat nu 89 schetsen van de kunstenaar zien. Hiervoor sloot het museum de handen ineen met het British Museum en het Oxfordse Ashmolean Museum.

De tentoonstelling is een unicum, omdat Italiaanse Renaissancekunst van zo'n kwaliteit zelden in Nederland te zien is. De tekeningen hebben wegens hun kwetsbaarheid slechts voor even de donkere depots mogen verlaten.

Dat is des te opmerkelijker, omdat het puur toeval lijkt dat de tekeningen bewaard zijn gebleven. Want Michelangelo wilde zelf helemaal niet dat anderen ze zagen. Hij creëerde een mysterie om zich heen door zijn schetsen angstvallig te bewaken, en meestal te verbranden.

Volgens tijdgenoot en kunstenaarsbiograaf Georgio Vasari deed hij dit om niet te onthullen hoeveel moeite het hem kostte om tot zijn kunst te komen. Maar volgens anderen was Michelangelo, die nooit twee keer een figuur in dezelfde pose schilderde, doodsbang dat zijn ideeën werden gejat.

De klassiek gepresenteerde tekeningen in het Teylersmuseum wekken soms herkenning - hier en daar duikt de hand van God uit de Schepping van Adam op, of een studie van Sint Laurentius, die onder Christus staat in Het Laatste Oordeel, of zijn de gerekte armen van de sensuele Stervende Slaaf (in het Louvre) te ontwaren.

Op een Madonna en Kind uit 1530 is het Mariamodel een man en lijkt zelfs de baby afgetraind. Anders dan bij zijn tijdgenoten Leonardo en Rafaël, zijn Michelangelo's tekeningen niet erg intiem. Geen zachte vrouwen en poezelige baby's. Het lichaam wordt met grote zekerheid neergezet en staat steeds weer symbool voor de inhoud van de afbeelding: de strijdvaardigheid, of het geloof. Aan het einde van zijn lange carrière neemt die overtuiging af en ontwikkelen Michelangelo's lichamen zich, zoals in de aangrijpende late tekeningen van de gekruisigde Christus, tot zachtere, spirituelere verschijningen.

Wieteke van Zeil


Haarlem, Teylers Museum (Spaarne 16): Michelangelo, waarin Michelangelo’s studie voor Adam en zijn schets voor de hand van God samen te zien zijn, naast 89 tekeningen van de beeldhouwer, schilder en architect (1475-1564), t/m 8 januari 2006. Geopend: di t/m za 10-17u zo 12-17u. Tel. 023-5319010 (www.teylersmuseum.nl).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden