Het werk van Iris van Herpen is niet van deze wereld, wel van deze tijd

Voor het eerst wint een modeontwerper de Johannes Vermeer Prijs, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten. Wat kenmerkt Iris van Herpen?

Iris van Herpen. Beeld afp

Zoals schuim kan wassen en opzwellen over de bad-rand heen en onder deuren door, en zijn weg vindt zonder acht op enige begrenzing, zo groeide de carrière van ontwerper Iris van Herpen (1984) in de afgelopen tien jaar.

Over de grenzen van wat mode tot nu toe was, over de grenzen van Nederland en Europa, over de restricties die lichaam, identiteit en materialen leken te stellen aan kleren. Iris van Herpen is 33 jaar, groeide op in het dijkdorp Wamel in Gelderland zonder televisie en computer, heeft tien jaar haar eigen modelabel, wordt verzameld door musea (Victoria and Albert, Metropolitan Museum) en gedragen door sterren (Björk, Solange, Taylor Swift), werkt met technieken en wetenschap die nog nooit in de mode zijn gebruikt en ontvangt hiervoor nu de Johannes Vermeer Prijs 2017. De grootste prijs voor een kunstenaar in Nederland, ter waarde van 100 duizend euro. Ze is de eerste modeontwerper die hem ontvangt: eerder kregen onder anderen Marlene Dumas, Erwin Olaf en Steve McQueen de prijs.

De Johannes Vermeer Prijs is een staatsprijs voor de kunsten, ingesteld in 2008 om uitzonderlijk artistiek talent te eren en te stimuleren. De prijs bestaat uit een bedrag van 100 duizend euro, vooral bestemd voor de realisatie van een speciaal project.

Iris van Herpens werkwijze bestaat uit een zeldzame combinatie van technieken die hun tijd ver vooruit zijn en vakmanschap dat wortelt in tijden dat oog en hand de voornaamste instrumenten van de mens waren. Minutieus verbindt ze handmatig duizenden kleine met laser gesneden glasvormpjes aaneen tot een uitbundige jurk (Lucid-collectie, 2016) - als monnikenwerk voor een sciencefiction.

Ze maakte creaties met grote cirkels van een opgewerkte, ragfijne stof van metaal, gevouwen in plissé en zo gemodelleerd dat het lichaam er, soms met gezicht en al, als achter een verfijnd schild achter schuilging.

Willy Wonka

Ze was de eerste die een collectie presenteerde van 3D-geprinte kostuums (Crystallization-collectie, 2010). Ze gebruikt nieuwe materialen, met laser gesneden, om optische illusies te creëren waardoor het lichaam betovert als een geheimzinnig diepzeewezen in slow motion wanneer het beweegt (Between the Lines-collectie, 2017-18). Ze vertaalt klanken tot kleren en ze laat de vrouw groeien, drijven en zweven in bubbelachtige jurken van glas en kunststof, met als hoogtepunt de 'Bubble Dress' die ze afgelopen jaar presenteerde: een jurk volledig gemaakt uit minuscule handgeblazen glazen bellen, overgoten met siliconenvloeistof om aan elkaar te kunnen plakken (Seijaku-collectie, 2016).

Van Herpen gaat met kleren om zoals Willy Wonka met snoep: grenzeloos, met een voortdurende nieuwsgierigheid naar mogelijkheden en onmogelijkheden, die misschien ooit werkelijkheid kunnen worden. Verbeelding voorop. Ze werkt voor elke collectie samen met architecten en wetenschappers om materialen te ontwikkelen; zoals kunstmatig leer uit koeiencellen bijvoorbeeld of stoffen die transformeren door lucht, temperatuur of water.

Een ontwerp uit de Haute Couture-collectie van Iris van Herpen, gepresenteerd tijdens de Paris Fashion Week in Parijs, begin juli 2017. Beeld epa

De Amerikaanse Vogue noemde haar een 'compleet eigen klasse', buiten de modewereld en adviseerde Hollywoodproducers om in de huidige hype van superhelden- en toekomstfilms de blik eens te werpen op Van Herpen voor kostuumontwerp. Haar interesse in draagbaarheid lijkt secundair - al heeft ze sinds 2013 wel een prêt-à-porter lijn.

Daarmee lijkt de kunstenaarsprijs gemaakt voor Van Herpen. Want hoe buiten-deze-wereld haar ontwerpen ook lijken, ze zijn ook verwant aan en relevant voor de huidige tijd. In 2004 schreef de Duitse filosoof Peter Sloterdijk deel drie van zijn trilogie Sferen over de huidige tijd, getiteld Schuim. Schuim is het meest kenmerkende woord voor de moderne tijd en de hedendaagse steden, schrijft hij, die niet meer gedefinieerd zijn door vaststaande identiteiten, maar bestaan uit een aan elkaar klevend geheel van duizenden, miljoenen individuen, als de piepkleine belletjes in een grote massa schuim. Zonder vaste vorm.

Pendulum van terugkerende stijlen

Een treffende metafoor voor de structuren in de samenleving, schreef Jan Luijten destijds in De Groene Amsterdammer, want 'vormen al die moderne eenpersoonshuishoudens en kleine gezinnen in hun opeengestapelde appartementen niet een verzameling bellen, waarin mensen geïsoleerd leven zonder alleen te zijn? In de geïndividualiseerde samenleving is 'iedereen een eiland', waarbij al die eilanden weer verbonden zijn tot netwerken. Het individu in zijn 'bel' maakt deel uit van milieus en subculturen.' Dat was dertien jaar geleden.

Nu, in razend tempo, klinkt de roep om afbakening luider. Wereldwijd worden grenzen en contouren gemarkeerd, identiteiten en taal scherper gedefinieerd en hokjes en verschillen benadrukt. Dat heeft weinig met mode te maken, maar het maakt het werk van Van Herpen wel relevant. Want dat gaat voorbij aan bestaande mensbeelden en materialen. Als schuim zijn haar jurken, bubbelig en schijnbaar natuurlijk tot vorm gekomen, organisch gegroeid en lichtreflecterend. Waar de mode in haar eindeloze pendulum van terugkerende stijlen en vormen meestal aan zichzelf refereert, lijkt Iris van Herpen alleen maar te géven: nieuwe vormen, voor nieuwe generaties en nieuwe mensbeelden.

Een ontwerp uit de Haute Couture-collectie van Iris van Herpen, gepresenteerd tijdens de Paris Fashion Week in Parijs, begin juli 2017. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden