Interview

'Het was een onmogelijke spagaat'

In Selma is Martin Luther King een mens met tekortkomingen. De Britse acteur David Oyelowo (38) vertelt hoe hij ruimte gaf aan de onzekerheden van de Amerikaanse volksheld.

David Oyelowo (midden) als predikant en burgerrechtenactivist Martin Luther King, in de biopic Selma. Beeld Atsushi Nishijima
David Oyelowo (midden) als predikant en burgerrechtenactivist Martin Luther King, in de biopic Selma.Beeld Atsushi Nishijima

Het is even omschakelen als Spooks-acteur David Oyelowo zijn mond opendoet in Londen. Wie hem in Selma heeft gezien, verwacht Amerikaans, niet het keurige Oxford-Engels dat uit zijn mond rolt.

'Oh, I know.' Oyelowo rolt met zijn ogen en rekt zijn o's zo dat het niet Britser kan klinken. 'Het is een van de fijne dingen van in Engeland zijn: gisteravond deed ik een vraaggesprek met het bioscooppubliek en het was de eerste keer dat ik me niet hoefde te verontschuldigen voor mijn accent.'

De 38-jarige Oyelowo speelt een Amerikaans icoon: Martin Luther King. Dat uitgerekend een Brit de hoofdrol speelt, had verkeerd kunnen vallen. 'Ik was me bewust van het risico, maar ik heb nu al zo vaak Amerikanen gespeeld, dat ik ermee weg kom.'

Selma is, wonderlijk genoeg, de eerste biopic over de predikant en burgerrechtenactivist. De film bestrijkt slechts een paar maanden van zijn leven. Het is 1965 en King is druk bezig te lobbyen voor het algemeen stemrecht voor Afro-Amerikanen. Daarvoor richt hij zijn aandacht op Selma, een klein stadje in Alabama. Het is er onrustig - daar zou hij de gediscrimineerde bevolking en masse de straat op kunnen krijgen om zo zijn zaak voor het voetlicht te brengen.

Tegelijkertijd begint de last van zijn werk hoe langer hoe zwaarder op hem en zijn gezinsleven te drukken. Acteur Oyelowo maakt van King meer dan de charismatische voorman van de burgerrechtenbeweging. Hij zet hem neer als mens, compleet met tekortkomingen, twijfels en angsten.

Blank Bolwerk

Eigenlijk schreeuwt alles aan Selma: Oscars! Het is de langverwachte eerste (!) biopic over de Amerikaanse legende Martin Luther King. David Oyelowo speelt een prachtige genuanceerde hoofdrol. De film werd uitstekend gerecenseerd en goed bezocht.
Bij de Golden Globes werd de film vier keer genomineeerd (en won het beeldje voor beste filmsong). Volgens de ongeschreven regels van het Oscarspel kan het dan niet missen.
Maar Selma is in slechts twee categorieën genomineerd: beste film en beste song. De Afro-Amerikaanse regisseuse Ava DuVernay werd genegeerd door Oscarstemmers - overwegend blanke oude mannen - net als hoofdrolspeler Oyelowo.
Ze had niet anders verwacht, zei DuVernay bij een persconferentie tijdens het filmfestival in Berlijn. 'Ik ben een realist en er is nog nooit een Afro-Amerikaanse vrouwelijke regisseur genomineerd.' Dat Oyelowo geen nominatie kreeg, doet haar pijn, zei ze.
Oyelowo zei in Berlijn dat hij blij was dat president Obama de film heeft gezien tijdens een vertoning in het Witte Huis. Volgens hem is Obama de reden dat er steeds meer interesse is gekomen in films over de Afro-Amerikaanse geschiedenis. Instituten als de Academy of Motion Picture Arts and Sciences moeten veranderen, vindt Oyelowo. En dat kost tijd.
Op de werkvloer wordt het blanke bolwerk wel steeds meer doorbroken. Kijk maar naar Selma: 'Zeven verschillende regisseurs hebben het script de afgelopen zeven jaar in handen gehad. Eerst blanke, gerenommeerde regisseurs met vele prijzen en grote kassuccessen. Toen Afro-Amerikanen. Uiteindelijk is de film gemaakt door een Afro-Amerikaanse vrouw.'

Zijn Britse nationaliteit was wat dat betreft een voordeel, zegt Oyelowo. Hij had niet het gevoel heilige grond te betreden. 'Het is niet dat mijn opa zij aan zij met hem heeft gedemonsteerd, of dat mijn oma zijn foto naast die van Jezus had hangen, zoals bij veel Amerikanen het geval is.'

In 2007, toen Oyelowo voor het eerst het script van Selma in handen kreeg, was het nog een gewaagde keuze om hem te casten: hij was vooral bekend als acteur in de BBC-serie Spooks. Inmiddels heeft hij meegespeeld in Amerikaanse producties als A Most Violent Year en Interstellar. En wie nu tegenover Oyelowo zit, kan zich moeilijk een betere King voorstellen. Hij is welbespraakt, zelfverzekerd, uitgesproken en beheerst als het over politiek gaat. Een man die je eerder een speech ziet houden, dan de vuilnis buiten ziet zetten, al doet hij in Selma beide.

'Ik heb vooral Daniel Day-Lewis in Lincoln en Denzel Washington als Malcolm X bestudeerd. Bij goede films over historische figuren zie je dat de acteur en het personage ergens in elkaar overvloeien. Alleen dan werkt het, realiseerde ik me. Als ik een soort imitatie zou gaan doen, zou dat alleen maar afleiden. 'O kijk, hij doet de juiste stem. Hé, ze hebben hem precies zo'n neus gegeven.' Daar was ik heel bedacht op. Dus ik wilde geen protheses op mijn gezicht. Ik zorgde dat ik wat kilo's aankwam en ik heb verder vooral geprobeerd zijn begeestering te vangen.'

Oyelowo bestudeerde foto's en filmpjes, maar had minstens zoveel aan de gesprekken die hij voerde met vrienden van King. 'Als je hem ziet speechen, lijkt hij zo overtuigd van zichzelf en de zaak waarvoor hij staat. Maar zijn vrienden kenden hem als grappenmaker. Als iemand die onzeker kon zijn. Moet je voorstellen: doctor King! Dat maakt hem menselijk. Mijn bedoeling was dat de bioscoopbezoeker zich in hem zou kunnen herkennen. En als dat het geval is, realiseer je je hopelijk ook dat ieder van ons in staat is grote dingen te doen.'

De indrukwekkendste momenten van Selma spelen zich af op de Edmund Pettus-brug, vernoemd naar een Ku-Klux-Klan-leider. Daar wordt een vreedzame demonstratie keihard en meedogenloos neergeslagen voor het oog van de camera's - Bloody Sunday wordt die gebeurtenis genoemd.

Oprah Winfrey in Selma. Beeld Atsushi Nishijima
Oprah Winfrey in Selma.Beeld Atsushi Nishijima

Voor hij het script las, had Oyelowo nooit gehoord van 'Selma'. Maar daarna heeft het korrelige zwart-witmateriaal zolang bestudeerd, dat de brug een 'mythische lading' kreeg. 'Om er dan daadwerkelijk te staan, tussen figuranten die het zelf hebben meegemaakt, mensen die dachten te sterven op die brug, dat doet iets met je.'

De gebeurtenissen in Selma onderstrepen ook het morele dilemma waarmee King zijn leven lang worstelde. Als pacifist verafschuwde hij geweld. Maar juist omdat hij vermoedde dat het wel eens uit de hand kon lopen, had hij de pers naar Selma gelokt. De internationale afschuw die volgde, gaf hem het politieke gewicht dat hij nodig had om het stemrecht erdoorheen te krijgen.

'Het besef dat de beweging ook doden en gewonden nodig had, moet voor King een zware last zijn geweest. Hij moest politiek strategisch denken, maar tegelijkertijd zat hij vol compassie. Het was een onmogelijke spagaat', zegt Oyelowo. 'Daarbij moet je je realiseren dat dit soort dingen voortdurend gebeurde, maar dan achter gesloten deuren. Mensen wisten het wel, vooral in het noorden van Amerika, maar ze moesten het letterlijk zien voordat ze in actie kwamen.'

Oyelowo maakt een vergelijking met Michael Brown, de ongewapende jonge man die afgelopen zomer in Ferguson werd doodgeschoten en Eric Garner, die in de wurggreep van een blanke agent stierf. Garners dood werd gefilmd. 'Mensen maakten zich al kwaad over politiegeweld tegen Afro-Amerikanen, maar ze moesten het zien voordat ze massaal de straat op gingen.'

De parallellen tussen Selma en de massademonstraties van de afgelopen maanden in Amerika zijn inderdaad opvallend. Eric Garner stierf twee weken na de laatste draaidag. In de maand dat de agent definitief niet werd aangeklaagd, verscheen de cast en crew van Selma met 'I can't breathe'-shirts op de rode loper bij de première in New York. Het waren de laatste woorden die Garner uitsprak.

Iets losmaken

David Oyelowo timmert al zeventien jaar aan de weg als acteur. Speelde hij eerst nog 'bijrollen in de periferie van historische drama's', in Selma vertolkt hij 'een leider die de geschiedenis heeft veranderd'.

Belangrijker is dat de film wat losmaakt, zegt Oyelowo. 'Selma is officieel de best gerecenseerde film van 2014 en 370 duizend scholieren hebben hem gezien. Dat overstijgt wat mij betreft welke prijs dan ook.'

'Het gevaar is dat jongeren denken dat nu voor het eerst zoiets gebeurt. 'We moeten het systeem keihard aanpakken' - dat idee. Selma laat zien dat strategie, leiderschap en vreedzaam protest eerder al een geweldig resultaat opleverden.'

De stroom recente films die zich richten op de Afro-Amerikaanse geschiedenis zijn daarom broodnodig, vindt Oyelowo, die ook te zien was in The Help, The Butler en Lincoln. Ze geven context aan feitjes die amper in de geschiedenisboeken naar voren komen. Het stemrecht bijvoorbeeld.

'Het heeft decennia geduurd voordat Afro-Amerikanen überhaupt hun stem konden uitbrengen. Mensen zijn ervoor gestorven. In een scène in de film Lincoln sta ik naast acteur Colman Domingo, in 1865, en vraag ik me af of Afro-Amerikanen ooit mogen stemmen. In Selma sta ik naast precies dezelfde acteur en vraag ik me hetzelfde af. Dat speelt zich honderd jaar later af!'

Nu brengen veel jongeren hun stem niet meer uit omdat ze er het nut niet van inzien, verzucht Oyelowo. 'Mensen realiseren zich niet wat het stemrecht ooit heeft gekost.'

Selma, nu in de bioscoop, is genomineerd voor twee Oscars: beste film en beste filmsong: Glory, door John Legend en rapper Common, die ook een bijrol speelt in de film.

Selma, Ava DuVernay, David Oyewolo, 127 min., 44 zalen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden