Het verval geëerd in prachtzinnen

Schrijfster Helga Ruebsamen, die dinsdag op 82-jarige leeftijd overleed, was de eerste om te verklaren dat in haar boeken werkelijkheid en fantasie door elkaar liepen. Haar personages waren allerminst volmaakt.

null Beeld Hollandse Hoogte
Beeld Hollandse Hoogte

Niemand beschreef de ondergang van losbollen en pierewaaiers mooier dan Helga Ruebsamen (Batavia-Weltevreden, 1934 - Den Haag, 2016). Met grimmige humor nam ze wraak op het lot, dat haar als klein meisje uit het paradijselijke en tropische Java tilde en in 1939 in het koude en verregende Holland neerkwakte. Als 10-jarig kind al schreef ze gruwelsprookjes, tot schrik van haar ouders. 'Die dachten dat ze een gek hadden uitgebroed.'

Ze legde een grote fascinatie aan de dag voor verval, kwaad en drankmisbruik, en wist die onnette kant van het bestaan te eren in proza dat wel degelijk chic wist te blijven. Neem de zuipschuit Dora in haar bundel Beer is terug (1999), die zich schaamt voor de teringzooi in haar huis en wegduikt voor haar minnaar, die met een bos bloemen voor de deur staat: 'Het was goed toeven op een geboende parketvloer.'

Meesterlijke zin, resultaat van eindeloos schaven en klooien - in de kelder van haar huis in Scheveningen, want daar schreef Ruebsamen bij voorkeur. 'Uitzicht is fataal.'

Werken ging trouwens ook goed in haar camper, die ze als rijdend atelier neerzette op een fabrieksterrein ('er zijn erg veel lelijke plekken in Nederland') of bij een begraafplaats.

De meisjes uit Marlot

Ze was voornamelijk met schaven bezig geweest, verklaarde ze in een interview ('wat ik schrijf, zijn oefeningen voor het volmaakte verhaal'), in de zeventien jaar na 1971 dat ze niets publiceerde, voorafgaand aan de glansrijke comeback met de verhalenbundel Op Scheveningen (1988). Dat bevat haar allermooiste verhaal: De meisjes uit Marlot, het portret van de fuivende zussen Cato en Emilie, die zich van niemand iets aantrokken. 'Ze joegen er genoeglijk hun eigen geld en goed doorheen en knaagden vervolgens onbekommerd aan andermans have.'

Zelfs als van hun gouden krullen alleen nog asgrauw dons op de koppen rest en ze dik en vormeloos zijn geworden, 'als sneeuwpoppen in de dooi', blijven ze het burgermansbestaan en de daarbij behorende wijze raad afwijzen. 'Aan de arm droegen zij altijd hun als roeiboten zo grote boodschappentassen, waarin de hartversterkingen voor onderweg zachtjes rinkelden.'

Ruebsamen werkte na haar opleiding aan de hbs in de jaren vijftig bij de Haagse krant Het Vaderland, waar ze verslag deed van cabaretavondjes, een jubileumfeest van duivenfokkers, een staking van vuilnismannen of een begrafenis van 'een militair lijk'.

Door het werk kwam ze in contact met lieden als Willem van der Velde, die een verhuisbedrijf had onder de naam 'De Noorderzon'. Iedereen die overhaast weg moest zonder opzien te willen baren, kon een beroep op hem doen. 'Hij had een zwarte verhuisauto. Zo iemand was een goede bron voor verhalen.'

Ruebsamen debuteerde in 1964, schreef twee romans en twee verhalenbundels, en na haar come-back nog drie verhalenbundels en de grote roman over de oorlog, Het lied en de waarheid (1997). Hoofdpersoon is het meisje Louise Benda, dat op Java in een wereld tussen droom en werkelijkheid leeft. Die idylle wordt verstoord als het gezin naar Nederland verhuist, de oorlog uitbreekt en Louise met haar vader voor drie jaar onderduikt in 'het waterland'.

Helga Ruebsamen te gast bij Hanneke Groenteman in 2003. Beeld anp
Helga Ruebsamen te gast bij Hanneke Groenteman in 2003.Beeld anp

Fantasie en werkelijkheid

De vader in het boek was deels gemodelleerd naar haar eigen vader, een joodse arts die in de jaren twintig in het decadente Berlijn woonde.

Ruebsamen is een fantast, klaagde haar jongere broer Rolf in 2005 in de media: vader zou geen arts geweest zijn maar een koopman, en ze hadden ook niet ondergedoken gezeten. Familiegeklets, reageerde de schrijfster op de aantijgingen. 'Los van het feit dat ik bij mijn versie van de feiten blijf: ik sta toch niet onder ede, ook niet in interviews?'

Ze was de eerste om te verklaren dat in haar boeken werkelijkheid en fantasie door elkaar liepen. Talloze lezers waren haar daar dankbaar voor.

Van het verhoopte vervolgdeel op Het lied en de waarheid, het boek over Louise en haar vader dat De bevrijding zou heten, werd in 1999 alleen een kort fragment gepubliceerd. Daarin treffen we een oudere Louise aan, aan haar derde man toe, die ze van overspel verdenkt. In een schimmelig grijs joggingpak, barrevoets en wankelend, op de tegelvloer van haar witte waskelder, beseft ze wat zich vlak bij haar moet bevinden, onder in de diepvrieskist: een fles wodka, 'verstopt onder de pakken erwtensoep die over zijn van twee winters her'. Zo laat ze de lezer achter.

Misschien moet ik dat boek eens afmaken, besloot Ruebsamen haar laatste openbare optreden, een televisie-interview met Adriaan van Dis in maart 2014.

Dat jaar verscheen nog wel de bundeling van haar columns uit de Volkskrant (uit de jaren 2005-2009) over ouderdom, Ruimschoots de tijd. 'Het is alweer een poos geleden dat ik ze hun strompelende eigenwijze gang zag maken, de strandgangers die niet meer voldeden aan schoonheidsidealen: bibberende hoogbejaarden, mopperende mafkezen en mankepoten, de als een Michelin-man zo dikke Frans met zijn koeltas vol oude Playboys. Geen van deze strandgangers streefde naar volmaaktheid. Zij deden niet meer mee aan het gevecht tegen de vergankelijkheid.'

Juist degenen die niet aan de braafheid voldeden en de welvoeglijkheid aan hun laars lapten, konden op Ruebsamens warme aandacht rekenen. Het leverde een uniek en onvergankelijk oeuvre op.

Beluister hier een interview met Kunststof Radio uit 2015.

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden