Het verschil met hap, snap, snack

Ruim een maand geleden (Cicero 25 november) vroeg Herman Franke in zijn column aan de lezers om 'zo eerlijk en zo concreet mogelijk' onder woorden te brengen wat het verschil is tussen hoge en lage literatuur....

Shakespeare staat voor literatuur, de anonieme schrijver vaneen kasteelroman voor lectuur. Veel literatuurliefhebbers zoudenlectuur liever lage literatuur noemen, maar ik hou niet zo vandie kwalificatie. Mij lijkt het meer in overeenstemming met dewerkelijkheid om bij kunst en literatuur te denken aan'cultuurfamilies', elkaar deels overlappende verzamelingen vanmenselijke uitingen. Elke familie is op een eigen wijze meer ofminder complex, eenvoudig, reflexief, direct, communicatief,associatief, beeldend, identificerend of vervreemdend.

Hiërarchische bijvoeglijke naamwoorden als 'hoog' of 'laag'verhelderen niets. Waarom zou de beschrijving van de complexewerkelijkheid aan de hand van een verbeelding van het dagelijksleven hoger zijn dan het creëren van een simpele wereld waarinde lezer even kan vluchten uit het bestaan van alledag? Het gaathier om de vraag of je het verschil tussen lectuur en literatuuronder woorden kunt brengen. Dit is een beschouwing die ons denkenover literatuur hopelijk wat aanscherpt, zonder regels op teleggen.

Een tekst is een belofte, een vat vol mogelijke betekenis.Literatuur is multi-interpretabel. Lectuur bevestigt, lijkt op,herhaalt wat bekend is. Literatuur ontregelt wat we kennen ofmenen te kennen, en laat ons de wereld op een andere, nieuwemanier zien, of probeert dat althans. Lectuur is meer gestoeldop een gevoel van gemeenschappelijke waarden en gevoelens. Doorde tijd heen treden verschuivingen op in de waardering van eentekst. Zullen de teksten van André Hazes over vierhonderd jaarnog gelezen worden? De teksten van Shakespeare wel, is gebleken.Betekent dit dat we honderden jaren moeten wachten om te wetenhoe rijk teksten zijn? Het criterium voor literatuur zou danzijn: de tand des tijds kunnen doorstaan.

Literatuur roept een grotere rijkdom aan beelden op danlectuur. Anders dan lectuur kan literatuur de mensen inverschillende tijden, landen en culturen aanspreken. AlsShakespeare toneelstukken had geschreven over de hartstochtelijkeliefde van prinsen voor prachtige prinsessen, dan zouden bijnavierhonderd jaar na zijn dood niet zoveel mensen van zijn bestaanhebben geweten. Shakespeare roept geen droomwereld op waarinridders op witte paarden schone jonkvrouwen levenslange liefdeschenken. De wereld van Shakespeare is complex en valt niet insimpele oneliners samen te vatten. Hij beschrijft de dilemma'swaarvoor zijn helden zich geplaatst weten en laat zien hoe zepogen een uitweg te vinden tussen bijvoorbeeld liefde enloyaliteit of altruïsme en egoïsme.

Hoeveel waarde hechten wij aan ervaring en kennis? Is hetoordeel van iemand die duizenden teksten heeft gelezen meer waarddan dat van iemand die 'slechts' tientallen teksten heeftgelezen? Als we dat doen, ligt het voor de hand om het oordeelvan 'belezen mensen' hoger te schatten dan dat van onervarenlezers. Daar is inderdaad veel voor te zeggen, omdat degeschiedenis laat zien dat ervaring en kennis van belang zijnvoor het voortbestaan en het welzijn van mensen.

Ik vind de benadering van Adorno nog altijd erg verhelderend:'Kunst ist Erkenntnis sui generis.' Dat geldt ook voorliteratuur. Door literatuur zien we de werkelijkheid anders,ervaren wij de wereld op een andere manier dan door wetenschap,ratio en het dagelijkse gezond verstand. Literatuur biedt begripof inzicht in of in elk geval interactie met de wereld via hetverstand en de zintuigen tezamen. Daarmee overstijgt literatuurde dagelijkse, ongereflecteerde ervaring.

Je kunt ook de volgende tegenstelling als ijkpunt nemen:boeken waarin een mysterie wordt opgelost, behoren tot delectuur, terwijl boeken waarin een mysterie wordt ontwikkeld ofontvouwd, deel uitmaken van de literatuur. Als je denkt 'over ensluiten' nadat je een boek hebt gelezen, dan heb je lectuur inhanden, terwijl je te maken hebt met literatuur als je denkt: hoekan dat, waarom gebeurt er zoiets met mensen, waarom doen mensenelkaar dit aan? Literatuur wil je vaak nog een keer lezen, omdathet zo sterk in elkaar zit en mooi geschreven is. Bij lectuur isdat niet het geval omdat je al weet hoe het afloopt. Lectuur isgeschreven voor de tijdelijke spanning of voor tijdelijk vermaak.

De beoordeling of het geschrevene tot 'de literatuur' behoort,heeft onder meer te maken met het aanspreken van de verbeelding,met het scheppen van een eigen werkelijkheid en het hanteren vanbijzonder of mooi taalgebruik. Het toepassen van zulke criteriais razend lastig. Wat is mooi taalgebruik? Of het scheppen vaneen eigen werkelijkheid? Misschien snap ik wel helemaal niks vandie eigen werkelijkheid. Of vind ik het taalgebruik helemaal nietmooi. Maar wie ben ik dan eigenlijk wel? Ben ik een ervarenlezer, een literatuurwetenschapper, een beginnend lezer ofmisschien zelfs een gedwongen lezer die er gewoon geen bal aanvindt?

Belangrijk is dus wie beoordeelt wat lectuur of literatuur is. Kan iedereen dat gefundeerd beoordelen? Ik denk het niet. Debeoordelaar zou eigenlijk vakbekwaam moeten zijn. Het probleemis dat iedereen zichzelf tegenwoordig vakbekwaam vindt, maar hetondertussen niet is. Er heeft een emancipatie plaatsgevonden vande massasmaak. Het culturele streven is niet meer vanzelfsprekendnaar de top gericht, maar naar het brede midden. Het middenbepaalt de politiek, de economie en de cultuur - in feite is dateen overwinning voor de democratie. Geen consument van demassakunst zal zich bewust afzetten tegen de smaak van de elite.Die zal hem worst wezen. Hij spuugt er zelfs niet op.

Dit heeft de intellectuele en artistieke elite in de positievan smekeling geplaatst. Zij wordt gedwongen zichzelf teverantwoorden en te definiëren om een plaatsje onder de zon tebehouden. Zij was niet gewend na te denken over de eigen smaak,en daar eloquent een plaats voor op te eisen. Daardoor krijg jedat koppige vasthouden aan hiërarchische termen als 'laag' en'hoog'.

Het verschil tussen lectuur en literatuur is goed duidelijkte maken door boeken te beoordelen op vier dimensies: intrige ofplot, thema, stijl en ambitie (intentie, inzet). Zonder ambitiegeen literatuur, wat uiteraard niet wil zeggen dat ambitie altijdliteratuur oplevert. De schrijver van lectuur schrijft in deeerste plaats voor de lezer. De schrijver van literatuur schrijftvooral over de emotionele en rationele thema's die hem (of haar)bezighouden. Of het lectuur of literatuur wordt, zit al in deintentie van de schrijver. Wat het vraagstuk zo lastig maaktbinnen onze postmoderne cultuur, is dat het schrijvers steedsminder iets kan schelen als ze lezers slechts een tijdelijkeervaring bieden. Hierdoor beginnen lectuur en literatuur doorelkaar heen te lopen.

Maar dat er schrijvers zijn die zich in een 'schemergebied'bevinden, doet niets af aan de fundamentele verschillen tussenlectuur en literatuur. Het gaat immers niet om een onderscheidvan 0/1, zwart/wit, aan/uit, wij/zij of wel/niet. Er zijn velesoorten lectuur en literatuur, en sommige voorbeelden van lectuurzullen eigenschappen van literatuur vertonen en andersom. Eenondubbelzinnige definitie van literatuur bestaat niet, net zo minals een antwoord op de vraag over het grote 'plan' achter deonweerstaanbare schoonheid van een zonnebloem.

Ook de context is belangrijk voor de vaststelling of ietsliteratuur of lectuur is. Ik Jan Cremer had een geslaagdcowboyverhaal kunnen zijn, maar doordat het is uitgegeven doorDe Bezige Bij, wordt een andere leeswijze geforceerd. En hoe langkun je een Bouquet Reeks-verhaal lezen als pastiche? Het zou eenexperiment waard zijn: op briljante wijze speelt de auteur metde clichés van het traditionele liefdesverhaal, onder dezeironische oppervlakte een dreigende laag inbouwend die uiterstunheimisch werkt. Literatuur is een houding. Wie op z'n twaalfdeDe donkere kamer van Damokles leest, vindt dat even spannend alsde Da Vinci Code.

Literatuur wordt gedragen door thema's, waarbij dramatischeontwikkelingen en personages centraal staan. Thema's hebbenconsequenties voor de inhoud van het verhaal. Ze leiden totoverpeinzingen van personages over hoe de wereld in elkaar zit,over hoe mensen leven, over de onvolkomenheid van menselijkecommunicatie, over seksuele en etnische relaties, enzovoort. Voorlectuur zijn thema's veel minder belangrijk. Ze vormen hooguitde achtergrond waartegen het verhaal zich afspeelt. Het gaat inlectuur niet om onderzoek naar de menselijke conditie. In lectuuris het verhaaltje of de plot veel belangrijker dan een thema. Alsin een roman de plot overheerst, is dat literair gezien veeleereen zwakte, want het gaat ten koste van de thema's, de stijl, depersonages en de dramatische ontwikkeling. In lectuur is stijllouter een instrument om een verhaal duidelijk te vertellen,terwijl stijl in literatuur een zelfstandige waarde heeft en somszelfs de belangrijkste waarde van een boek is.

Lectuur vraagt niet om een actieve lezer die nadenkt over wathij leest of net gelezen heeft. Lectuur heeft slechts behoefteaan een onderdanige lezer, die passief consumeert. Meestal heeftlectuur een happy end. Literatuur is veel meer gericht op hetverwarren van de lezer, opdat die zijn eigen emoties, motievenen overtuigingen gaat bevragen, soms zo dat de lezer zelf eenpersonage in het boek wordt. In lectuur worden gevoelens juistheel direct weergegeven, zoals in de 'lage' schilderkunst debekende tranen van het straatjochie. Heel anders dan bij lectuurzet de schrijver van literatuur ook zichzelf op het spel en loopthij risico. Meestal ligt het helemaal aan de lezer of die heteind van het boek als happy ervaart. De schrijver weet het nietof stelt zichzelf die vraag niet eens.

Met lectuur ben je snel klaar. Hap, snap, snack. Te veelervan en je wordt lui en dik. Met literatuur kun je dagen,maanden, jaren bezig blijven, zodanig dat het gelezene deel gaatuitmaken van je referentiekader. Wat literatuur onderscheidt vanlectuur is de aard van het perspectief dat de schrijver gebruikten de functie die hij vervullen wil. De schrijvers vanliteratuur beschouwen de wereld en het leven als eengecompliceerde affaire die wordt geregeerd door paradoxen,dilemma's en ambiguïteit. Duistere tegenstrijdigheden regerenhet leven meer dan fonkelende transparantie. De keuzes in hetleven zijn voor de schrijver van literatuur zelden voor de handliggend en meestal problematisch.

De schrijvers van lectuur zien het liefst een overzichtelijkewereld, waarin alles een duidelijke plaats heeft. Niet dat allesaltijd koek en ei is, verre van dat. Maar in lectuur zijn ookconflicten duidelijk en overzichtelijk. Er is het goede en er ishet kwade, er is mooi en er is lelijk, er zijn machtigen enmachtelozen. Soms schrijven de makers van lectuur helemaal nietover de echte wereld, maar fantaseren ze over rijkdom of liefde,of geven ze doorkijkjes in hoe zij denken dat de lezers de wereldvan the rich and the famous willen zien. Literatuur kent nietalleen andere perspectieven, ook de functie van literatuurverschilt.

Literatuur probeert de wereld te beschrijven, consequentieste tonen, te laten zien waarom de dingen gaan zoals ze gaan. Deschrijver van literatuur probeert de lezer mee te nemen in hetleven van de held en hem deelgenoot te maken van wat de helddenkt en voelt. De literaire held is een mens met twijfels, metonhebbelijkheden, met pukkels en haar waar dat niet hoort tezijn. Literatuur wil onder de huid van het leven kruipen, terwijllectuur die huid slechts aaien wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden