Boekrecensie Het verraad van de intellectuelen

Het verraad van de intellectuelen is een bittere aanklacht tegen haat als verdienmodel (vier sterren)

‘Tegenwoordig hoef je ’s ochtends maar een willekeurig krantje open te slaan en je ziet dat de politieke haat geen dag meer vrijaf neemt’, schreef de Franse filosoof Julien Benda in 1927. Lang voor Twitter bestond er al een ‘sentimentencultiveringsmachine’ van ‘goedkope blaadjes’ die hun lezers ophitsten in een spiraal van politieke emoties, van nationalisme tot klassenstrijd.

Intellectuelen zouden deze emoties moeten bestrijden, maar in plaats daarvan gooiden ze juist olie op het vuur, schreef Benda in La trahison des clercs, waarvan ruim 90 jaar na dato voor het eerst een mooie Nederlandse vertaling is verschenen, met een goede inleiding van Thijs Kleinpaste.

Het verraad van de intellectuelen is de Nederlandse titel, omdat ‘klerken’ te veel associaties wekte met kantoorbedienden. Niettemin geeft het Franse woord clerc precies aan wat Benda bedoelde: een vertegenwoordiger van de clerus, de geestelijkheid. Als een moderne geestelijke moet de intellectueel de eeuwige idealen van waarheid en gerechtigheid verdedigen, en zich niet laten meeslepen in het wereldse gevecht om macht, rijkdom en prestige.

Benda’s boek is doortrokken van de trauma’s van de Franse geschiedenis, de Eerste Wereldoorlog en in het bijzonder de Dreyfus-affaire in de jaren negentig van de 19de eeuw. De joodse kapitein Alfred Dreyfus werd ten onrechte beschuldigd van spionage voor Duitsland. Voor extreemrechtse denkers als Maurice Barrès was de eer van het Franse leger oneindig veel belangrijker dan het lot van een kapitein, vertegenwoordiger van ‘een ras zonder wortels’ dat in Frankrijk toch al niets te zoeken had. ‘Het vaderland moet altijd gelijk krijgen, zelfs als het ongelijk heeft’, aldus Barrès.

Het verraad van de intellectuelen is een bittere aanklacht tegen de haat als verdienmodel, tegen klerken die de massa ophitsten om er zelf beter van te worden. Toch pleit Benda niet voor steriel moralisme. Soms moet een intellectueel zich wel degelijk met de politiek bemoeien, zoals Zola deed toen hij Dreyfus verdedigde. Maar Benda vindt dat intellectuelen moeten vasthouden aan hun specifieke functie. De wereld is tot zwakte en slechtheid geneigd en juist daarom is het zo belangrijk dat er een kaste van clercs bestaat die haar een moreel kompas verschaft.

Het verraad van de intellectuelen is nog altijd een boeiend boek, al richt Benda zijn gram vooral op nationalistische denkers als Barrès en Maurras, die de gemiddelde Nederlandse lezer weinig zullen zeggen. Ook al valt hij nogal eens in herhaling, in zijn woedende ijver zijn boodschap erin te hameren.

Julien Benda: Het verraad van de intellectuelen

Amsterdam University Press; 272 pagina’s; € 19,99.

Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden