RecensieBibliotheek Neude

Het vernieuwde postkantoor in Utrecht moet een bibliotheek zijn zonder drempel ★★★☆☆

In de stadsstudiezaal op de zolderverdieping zijn grote raamopeningen in de kap gemaakt waardoor je het Utrechtse daklandschap met de Dom ziet.Beeld Tom Philip Janssen

Het statige oude postkantoor op de Neude in Utrecht moest een stadshuiskamer worden. Is de transformatie geslaagd?

Door de opkomst van e-mail is briefpost een uitstervend fenomeen en sluiten steeds meer postloketten. Zo ook het hoofdpostkantoor aan de Neude, waar Utrechtenaren tussen 1924 en 2011 hun postzegels kochten en pakjes op de bus deden.

Op vrijdag 13 maart wordt het gebouw ‘teruggegeven’ aan de stad, als de centrale openbare bibliotheek waar je dagelijks van 10 tot 22 uur kunt studeren, koffiedrinken, langs boekenkasten struinen of films, exposities en theatervoorstellingen kunt zien. Al benadrukt de bibliotheek dat je net zo welkom bent als je niets consumeert en geen lid bent of een programma wilt bezoeken.

Het oude postkantoor aan de Neude is ruim genoeg voor 163 duizend boeken.Beeld Tom Philip Janssen

Daarmee voegt Bibliotheek Neude zich in een rijtje opmerkelijke panden die in het stadshart een soort huiskamerfunctie moeten innemen: de LocHal in Tilburg, Rozet in Arnhem en het Groninger Forum. Ze gooien hoge ogen in architectuurkringen, de LocHal en Rozet werden beide verkozen tot BNA Gebouw van het Jaar. Daarnaast zijn ze razend populair onder stedelingen, Forum Groningen trok sinds de opening eind november ruim 1 miljoen bezoekers. Ook in het buitenland wordt dit gebouwtype als een belofte gezien, de LocHal werd in 2019 verkozen tot World Building of the Year.

Wat maakt een goede stadshuiskamer? De Volkskrant ging aan de vooravond van de opening van Bibliotheek Neude kijken.

Icoon

Het icoon kregen de architecten in de schoot geworpen,  want heel Utrecht kent het rijksmonument van architect Joseph Crouwel uit 1924, met zijn okergele baksteen gevels en kathedrale hal. Aanvankelijk had Utrecht het idee om voor zo’n 60 miljoen euro een bieb te bouwen naast het centraal station. Toen dat plan sneuvelde, viel het oog op het vacante postkantoor aan de Neude, ruim genoeg om 163 duizend boeken, achthonderd werkplekken, horeca, twee podia en commerciële ruimtes te huisvesten. 

De nieuwe ingang aan de Oude Gracht.Beeld Tom Philip Janssen

Open

De huiskamer van de stad wil, het woord zegt het al, onderdeel van de stad zijn. ‘Onze belangrijkste taak was het gebouw, dat enkel een ingang had aan de Neude en met zijn kont naar de Oude Gracht gekeerd stond, te verbinden met de openbare ruimte’, vertelt architect Frederik Vermeesch van bureau Rijnboutt. De laad- en losruimte is verplaatst van de gracht naar de zijkant, de rommelige gevel getransformeerd tot een tweede entree, via het stadscafé. 

In het hof aan de gracht is een nieuwbouwvleugel met winkelruimtes gebouwd, waarboven de brasserie en het auditorium zijn geplaatst. De nieuwe ingangen zijn duidelijk herkenbaar aan de omlijstingen van wit sierbeton, die wat flets afsteken bij de rijke natuurstenen decoraties van het bestaande gebouw. Jammer dat er geen doorsteek is gemaakt tussen de boekhandel en de bibliotheek.

Overzicht

Voorheen was de centrale hal met postloketten de eindbestemming van de bezoeker. De interieurarchitecten van Zecc kregen de opdracht om de rest van het gebouw – zo’n 14 duizend vierkante meter – voor het publiek te ontsluiten. De ontwerpers hebben het portaal voor de hal opengebroken, waardoor je het gebouw bij binnenkomst vanaf de Neude direct in alle richtingen overziet. De omloop die zo is ontstaan vind je terug op elke verdieping. 

Een tweede grote ingreep betreft de raamopeningen die boven de deuren van de hal zijn gezaagd om daglicht binnen te laten. Mensen zijn geneigd richting het licht te lopen en zo beweeg je vanzelf richting de roltrappen en de lift.

In de brasserie kijk je vanaf ietwat lompe tribunezitjes uit op de gracht en het auditorium heeft een gigantisch panoramavenster.Beeld Tom Philip Janssen

Uitzicht

Was de bibliotheek vroeger een boekentempel waarin concentratie en stilte centraal staan, de stadshuiskamer profileert zich juist met ontmoetingsplekken en uitzicht. De LocHal trekt publiek met zijn stadsbalkon-met-restaurant, Rozet en Forum Groningen beschikken over dakterrassen met spectaculair uitzicht over de stad. Bibliotheek Neude biedt werkplekken aan het raam en een paar mooie uitkijkpunten. In de brasserie kijk je vanaf ietwat lompe tribunezitjes uit op de gracht en het auditorium heeft een gigantisch panoramavenster. In de stadsstudiezaal op de zolderverdieping zijn grote raamopeningen in de kap gemaakt waardoor je het Utrechtse daklandschap met de Dom ziet.

In de stadsstudiezaal op de zolderverdieping zijn grote raamopeningen in de kap gemaakt waardoor je het Utrechtse daklandschap met de Dom ziet.Beeld Tom Philip Janssen

Thuisgevoel

‘Een huiskamer impliceert verblijfskwaliteit, een ruimte waar je kunt zitten’, zegt interieurarchitect Bart Kellerhuis van Zecc. ‘De hal die architect Crouwel voor het postkantoor ontwierp leek op een plein met een bijna sacrale sfeer.’ Door moderne ‘kroonluchters’ op te hangen heeft Zecc het plafond optisch verlaagd, terwijl met leesmeubels op tapijten de vloer in ‘eilandjes’ is opgedeeld. Bamboe kasten voegen warmte toe aan de stenen ruimte.

De eenvoudige meubels en afwerking verraden dat het budget met 16 miljoen euro beperkt was. Ter vergelijking: Rozet kostte 31 miljoen, Forum Groningen 140 miljoen euro. De kunst was om Crouwels ontwerp, dat buiten de hal vooral uit grote kamers bestaat, zo goed mogelijk uit te buiten. De architecten hebben de kamers gebruikt om uiteenlopende ruimtes te creëren, van een kleurrijke kinderafdeling tot sobere studiezaal. In deze bieb zullen velen zich thuisvoelen.

Bibliotheek Neude

★★★☆☆

Ontwerp: Rijnboutt (exterieur), Zecc architecten (interieur)

Kunst in de bieb

Ter verrijking van het gebouw en de nieuwe functie gaf een kunstcommissie vijf Utrechtse kunstenaars (allen blanke mannen, wat op kritiek stuitte) opdracht een kunstwerk te maken. Jan Willem Deiman ontwierp tweehonderd hangende sculpturen gebaseerd op het Fenicisch alfabet die op verschillende plekken aan het plafond hangen. Frank Halmans timmerde voor de jeugdafdeling een boekenkast in de vorm van een speelhuis. Jop Visser maakte het op glas-in-lood geïnspireerde werk bij de roltrap, Daan Paans de 3D-sculpturen voor de reisafdeling. De lichtkunstinstallatie van Maarten Baas voor de entree wordt dit voorjaar voltooid.

De boekenkast van Frank Halmans.Beeld Tom Philip Janssen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden