Het verleden van hoorspel tot soap

Waterlanders door het Nationale Toneel. Regie Johan Doesburg. De Regentes, Den Haag, 23 april. Tot en met 30 mei...

ARIEJAN KORTEWEG

THEATER

Aanvankelijk wilde regisseur Johan Doesburg met het Nationale Toneel Germania spelen, een kroniek van de drie jaar geleden overleden Duitse toneelschrijver Heiner Müller. Al doende ontstond het gevoel dat Müller te Duits was, een vergelijkbaar stuk over Nederland zou passender zijn. Omdat zo'n stuk niet bestond, besloten regisseur en acteurs het samen te vervaardigen.

Het werd Waterlanders, mooie titel voor een productie bij een gezelschap dat tijdelijk de wijk heeft genomen naar de Regentes, een voormalig zwembad. Dezelfde titel werd vorig jaar overigens gebruikt door Henk Pröpper, die een boek over een vergelijkbaar onderwerp schreef: de bronnen van de Nederlandse identiteit.

Voor Waterlanders is geput uit historisch materiaal, persoonlijke herinneringen en de vrucht van improvisaties. Soms herken je wat, zoals een passage uit het debat tussen Kader Abdolah en Bolkestein in De Balie of de verklaring die Den Uyl aflegde na de bloedige beëindiging van de treingijzeling in de Punt.

De tijdsspanne die wordt omvat begint met de Tweede Wereldoorlog, wat ruwweg overeenkomt met de herinneringen van Annemarie Prins, de oudste deelneemster. Zij is de enige die permanent op het toneel is, haar - gefingeerde - levensloop leidt de voorstelling langs oorlog en verraad, watersnoodramp, abortus, feminisme, demonstraties en no nonsense. Vanuit haar perspectief bezien evolueert het verleden van hoorspel tot soap.

Oermoeder Prins is de ene constante in deze montagevoorstelling. De andere wordt gevormd door de media. Veel scènes zijn gefingeerde radio- of tv-programma's. Naast radio en soap passeren toespraken, ochtendgymnastiek, evangelische interviews en emotie-reportages. Op bijna alles waaraan de acteurs gestalte geven wordt een camera gericht, waarvan de beelden worden getoond via schermen op de galerij van het zwembadtheater.

Kranten en tv behandelen, zonder discriminatie tussen genres, de meest uiteenlopende onderwerpen naast of na elkaar. Dat maakt mediaflarden zo geschikt voor een montagevoorstelling. Tegelijk is het de meest voor de hand liggende en gemakkelijke manier om samenhang te suggereren waar die eigenlijk niet is gevonden.

Vormeloosheid is het voornaamste bezwaar van deze Waterlanders. Het is veel te gemakzuchtig om ons nationale verleden als een parade van tv-bekentenissen, levensliederen, plat pratende provincialen en allochtoonse passanten aan de toeschouwer te presenteren, waarna die zelf al dan niet verbanden mag aanbrengen. Een krant is immers geen roman, een tv-zender geen drama.

Doesburg is met de acteurs in de valkuil van het doe-het- zelven gestapt. Tot kort voor de première moeten ze tegen bergen materiaal hebben aangekeken. Met pijn in het hart snoeiden ze totdat er drie uur aan toneel overbleef, dat met grove steken aan elkaar is gemonteerd. Soms ontwaar je een glimp van de voorstelling die dat had kunnen opleveren.

Aan het slot ontstaat eindelijk een symfonie van stemmen, die het verleden tot meer maakt dan een som der delen. Verder is er weinig dat gêne of vrolijkheid of toch minstens verwarring veroorzaakt. Terwijl dat het minste is wat je mag verwachten als ons verleden wordt opgerakeld.

Ariejan Korteweg

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden