INTERVIEW

'Het verleden kan worden gerepareerd, dat is hoopvol'

De Israëlische schrijver David Grossman merkt in Nederland op straat hoe echte vrijheid voelt, in mensen die geen last hebben van angst en vijandschap. Hij ziet veel positiefs, maar waarschuwt voor vrijblijvendheid.

David Grossman Beeld Sanne de Wilde
David GrossmanBeeld Sanne de Wilde

Als de Israëlische schrijver David Grossman (61) door Amsterdam wandelt en om zich heen kijkt, ziet hij in één oogopslag dat hij in een stad is waar vrede heerst. 'Waaraan ik het precies zie, is moeilijk te verwoorden, maar ik zie het onmiddellijk. Het gedrag van de mensen is op een of andere manier gedemilitariseerd en ze stralen een existentieel vertrouwen uit dat wij in Israël niet hebben.'

De tegenstelling tussen de vrije Nederlanders die Grossman op straat ziet en de hoofdpersonen in zijn boeken is groot. De door Grossman geschapen karakters zijn zonder uitzondering mensen die verstrikt zitten in angst, verdriet en het trauma van het Joodse volk.

Grossman is in Nederland omdat hij vandaag in Vlissingen de 5 mei-lezing houdt, een lezing die bedoeld is als jaarlijks moment van bezinning op de thema's vrede en vrijheid.

In Nederland brak hij in 2008 door met zijn roman Een vrouw op de vlucht voor een bericht. Het boek gaat over een moeder die tijdens de diensttijd van haar zoon van huis wegvlucht, uit angst dat daar elk moment de doodsaanzeggers voor de deur zullen staan. Tijdens het schrijven van die roman kwam Grossmans 20-jarige zoon Uri om in de Libanonoorlog, toen zijn tank werd geraakt door een granaat.

Een Israëliër een lezing laten houden over vrijheid. Zelf noemde u die keuze in uw lezing verrassend.

'Ik ben iemand die zijn hele leven heeft doorgebracht in oorlogsgebied en dus weet ik denk ik niet echt wat vrijheid is. Vrede en vrijheid zijn zaken waarnaar ik alleen maar kan verlangen. Maar misschien is dat juist wel de reden mij uit te nodigen.

'Toen ik de tekst zat te schrijven, realiseerde ik me voor het eerst in mijn leven hoe wezenlijk vrijheid is als component van vrede. Bevrijd zijn van de last van geweld, van angst, en van het uitputtende gevoel altijd een vijand te zijn.'

David Grossman werd in Jeruzalem geboren in 1954. Hij studeerde filosofie en theaterwetenschappen. Debuteerde als schrijver in 1983 met De glimlach van een lam, in 1986 gevolgd door Liefde, over de loodzware erfenis van de Holocaust. In het buitenland viel Grossman voor het eerst op met Over de grens, een non-fictieboek over zijn bezoeken aan de Westelijke Jordaanoever. Daarna volgden het succesvolle kinderboek Nono, het zigzagkind, Een vrouw op de vlucht voor een bericht (2008), Uit de tijd vallen (2012) en Komt een paard de kroeg binnen (2015). David Grossman is getrouwd en heeft twee zoons en een dochter. Zijn zoon Uri kwam in 2006 om het leven in de Libanonoorlog.

Vindt u, op basis van wat u in Nederland om u heen ziet, dat Nederlanders hun vrijheid voldoende op waarde schatten?

'Als je gelukkig bent, is het moeilijk in te zien hoe gelukkig je bent zonder hiermee te willen zeggen dat Nederland en de Nederlanders geen maatschappelijke problemen of neurosen hebben. In Europa is het gemakkelijk vrijheid als vanzelfsprekend te beschouwen, terwijl recente gebeurtenissen als de aanslag op Charlie Hebdo en het antisemitische geweld in Parijs en Kopenhagen eens te meer benadrukken dat ook Europa voortdurend moet vechten voor de vrijheid die het verworven heeft.'

Hoe langer de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust geleden zijn, hoe vaker hier in Nederland de vraag de opkomt of we niet eens moeten stoppen met al dat herdenken. Of het geen onzin is daarmee generaties kinderen lastig te vallen die geen overlevenden uit die tijd meer kennen.

'Ik benijd jullie om de mogelijkheid van die vraag een mogelijkheid die suggereert dat de optie bestaat het voortaan niet meer over de oorlog en de Shoah te hoeven hebben.

'Maar ik denk dat de lessen van de Tweede Wereldoorlog ook Nederland nu nog relevant zijn. Racistische en extremistische visies lonken ook nu naar mensen, en ook in Europa. Ze zijn verleidelijk omdat ze eenvoudige antwoorden geven op ingewikkelde problemen.'

Bedoelt u de angst voor de islam en migranten die in veel Europese landen politiek te gelde wordt gemaakt?

'Ja, dat baart me zorgen. Ik weet niet of de gemiddelde liberale Europeaan echt bereid is terug te vechten en te strijden voor democratie en tolerantie.

'Ik zie hier dat Nederlanders, en ook andere Europeanen, nog geen modus vivendi hebben gevonden waarin ze die minderheden en hun tradities respecteren zonder hun eigenwaarde en de trots op de Nederlandse, of welke Europese cultuur dan ook, op te geven. Het is belangrijk om het evenwicht te vinden tussen eigenwaarde en tolerantie voor anderen.'

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima leggen een krans bij het Monument op de Dam tijdens de nationale herdenking. Beeld anp
Koning Willem-Alexander en koningin Maxima leggen een krans bij het Monument op de Dam tijdens de nationale herdenking.Beeld anp

Woensdag presenteert u de Nederlandse vertaling van uw nieuwe boek Komt een paard de kroeg binnen. Over voornamelijk snoeiharde humor van Israëliërs over het lot van het Joodse volk. Wat is de relatie tussen onderdrukking en humor?

'Humor en zelfspot in het bijzonder is uiteindelijk een vorm van vrijheid. Zodra je een grap kunt maken over een situatie, betekent het dat je geen slachtoffer van die situatie bent. Zelfs als je dat in praktische zin wel bent. Als iemand een grap kan maken, geeft het aan dat hij in staat is zichzelf los te maken van die situatie, hoe nijpend ook, en de hele zaak vanuit een ander gezichtspunt te bekijken. Dat je om jezelf kunt lachen, maakt je vrij.

'De hoofdpersoon uit mijn boek, komiek Dov Grinstein, werd als kind gepest. Tot hij op zijn handen ging lopen dan hield het getreiter meteen op. Grinstein veranderde door op zijn handen te gaan staan letterlijk het perspectief van waaruit hij naar anderen keek. Maar ook de manier waarop anderen naar hem kijken veranderde daardoor. Grinstein had zo vrijheid voor zichzelf geschapen.'

Wanneer ontdekte u dat humor bevrijdend kan werken?

'Ik ontdekte dat al heel vroeg. Mijn vader was heel grappig maar hij was ook nogal een harde man, die nooit om mijn grapjes lachte. Dus om zijn goedkeuring te krijgen, moest ik onwaarschijnlijk grappig worden. Het kostte me jaren en toen ik 16 was, had ik het voor elkaar: mijn vader bulderde van het lachen om mijn grap. Ik herinner me zijn gezicht nog precies de grap zelf ben ik helaas vergeten.'

In de 5 mei-lezing zegt u dat uw generatie, geboren in de jaren vijftig, door de alomtegenwoordige herinnering aan de Holocaust op te vroege leeftijd het vertrouwen in de goedheid van de mens heeft verloren. Hoe is dat voor jongere generaties?

'Veel Israëliërs uit de derde of vierde naoorlogse generatie zijn net zo getraumatiseerd als ik. Maar er is hoop. Zo wonen er nu 30duizend jonge Israëliërs in Berlijn. 30 duizend! In Berlijn! En waarom gaan ze daarnaartoe? Om zich vrij te voelen... Stel je voor: de ironie van de geschiedenis.

'Het toont dat mensen flexibel zijn, dat het verleden kan worden gerepareerd. Ik vind het ontzettend hoopvol.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden