BoekrecensieDe nobele autist

Het verhaal van de autistische Charlie heeft geen kunstgrepen nodig ★★★☆☆

Actrice en theatermaker Romana Vrede schrijft indrukwekkend over het leven met een autistische zoon. Vooral als ze dicht bij de werkelijkheid blijft.

Romana Vrede: De nobele autist.Beeld De Arbeiderspers

Ze was 30, woonde samen met haar grote liefde, zwanger en vol verwachting. Ze zou een groot, sterk en gezond kind baren. Sexy en eigenwijs. Ze zou hem uitleggen hoe de wereld werkt. Maar ze kreeg Charlie. Groot en sterk is hij wel, haar zoon, en schattig met zijn zachte krulletjes, maar totaal anders dan anderen. Hij lacht en huilt op de verkeerde momenten. Hij kijkt mensen niet aan. Hij reageert niet op ‘kiekeboe!’. Hij lurkt woest aan haar borst. Als hij huilt, weet hij niet van ophouden. Uitleg is, als hij groter wordt, niet aan hem besteed.

Charlie is autistisch en heeft een verstandelijke beperking. Hij zal nooit leren praten. ‘Dit had ik niet besteld’, denkt zijn moeder. Maar ze beseft ook al snel dat Charlie gelukkig is zoals hij is.

Geen pure fictie

De nobele autist heet een ‘roman’, maar pure fictie is het niet. De schrijfster, theatermaker en actrice Romana Vrede heeft in het echte leven een autistische tienerzoon, Charlie, over wie ze een voorstelling en een documentaire heeft gemaakt. Een deel van dit boek beschrijft het leven met Charlie, een ander deel is fictief. De roman begint als Charlie op zijn sterfbed ligt, een oude man die in een instelling heeft gewoond, en zijn moeder hem vertelt over zijn leven, en haar leven met hem. In een soort voetnoten vertelt ‘Charlie’ hoe hij het heeft ervaren, zijn leven, zijn geboorte, zijn kindertijd, zijn ouders.

Het deel dat – vermoedelijk – niet-fictief is, vind ik veruit het best. Er staan observaties in die keihard doel treffen, die choqueren, ontroeren, verwijten, laten lachen of beschaamd doen staan. Romana Vrede is een boodschapper uit de wereld van de imperfectie, een moeder en zoon die in niets lijken op het ideaalbeeld van een gezin met normale, goedgebekte, gezonde kinderen met futiele zorgen. De observaties snijden soms door je ziel. Als Charlie vrolijk in een speeltuin speelt, komen andere moeders melden dat hun kinderen bang voor hem zijn. Als hij op de billen van een passerende vrouw tikt, dreigt haar man zich woedend op hem te storten, ook al zegt Charlie niets anders dan ‘Hiiii’. ‘Ik voelde me een treurige zwarte vrouw met haar treurige zwarte kind’, schrijft Vrede. Ze schaamt zich soms voor Charlie, en nog meer voor haar eigen schaamte.

Sommige hulpverleners zijn onvoorstelbaar bot. ‘Dus geven jullie hem maar heel de tijd rozijntjes wanneer hij onbedaarlijk huilt?’, verwijt de een, zonder te vertellen hoe je Charlie wél stil krijgt. ‘Behalve jou dagelijks in elkaar slaan, wat doet Charlie nog meer?’ vraagt een ander grappend. In de kinderopvang sluiten ze hem op, terwijl de andere kinderen buiten spelen en ijsjes eten; hij is agressief. Hij wordt telkens van speciale scholen afgestuurd – onhandelbaar.

Geolied duo

Maar het is niet alleen doffe ellende met Charlie. We zien hoe hij en zijn moeder steeds meer op elkaar ingespeeld raken, elkaar aanvoelen, met gebaren leren communiceren, eindeloos knuffelen, elkaar accepteren. Charlie doet nooit iemand kwaad. Hij stroomt over van liefde, hij voelt de pijn van anderen. Hij maakt vrienden, zoals zijn begeleider Joseph en neef Joël. Hij leert alleen ontbijt maken en boodschappen doen. Hij vindt altijd feilloos de weg terug naar huis. Samen fietsend op een tandem zijn hij en zijn moeder een geolied duo.

Dat was wat mij betreft meer dan genoeg geweest voor een indrukwekkend non-fictieboek. De sterfbedscènes en de innerlijke monologen overtuigen me niet. Het lijkt ook niet de bedoeling dat we erin geloven; het zijn projecties van zijn moeder. Gedachten als: wat gaat er in hem om, wat begrijpt hij en vooral: wie zal er zijn als hij sterft, zijn voorstelbaar, maar hadden ook in het verhaal verwerkt kunnen worden. Charlies leven, zo goed verteld als Vrede dat doet, heeft geen literaire kunstgrepen nodig.

Romana Vrede: De nobele autist

De Arbeiderspers; 204 pagina’s; € 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden