Recensie Ooggetuigen van strijd

Het Van Abbemuseum laat zien waarom kunst achter de feiten aan mag hobbelen ★★★☆☆

Dat kunst een vertragende factor bezit, maakt de tentoonstelling in het Van Abbemuseum niet minder waardevol. 

‘Het kwaad is banaal’ van Marlene Dumas, 1984. Onderdeel van de tentoonstelling in het Van Abbemuseum. Beeld Marlene Dumas / Peter Cox

Ooggetuigen van strijd heet de tentoonstelling. Mooie titel, maar ook misleidend. Want in hoeverre zijn de kunstwerken in het Van Abbemuseum ooggetuigenverslagen van de oorlogen en ellende die ze verbeelden? Kan een schilderij, collage of patchwork überhaupt wel een ooggetuigenis zijn?

Eerst maar eens wat er zoal  in Eindhoven te zien is. Twee portretten van Marlene Dumas, waaronder een van zichzelf, met feloranje kapsel, betekenisvol getiteld Het kwaad is banaal, vrij naar Hannah Arendt. De geënsceneerde nachtmerrie-jongensslaapkamer van Joseph Beuys. Duistere ‘bezettings’-etsen van Asger Jorn. De foto’s waarmee Patricia Kaersenhout het kolonialisme verbeeldt. Het patchwork dat Erzen Shkololli borduurde, verscholen onder tafel, tijdens de Kosovo-oorlog.

Al het werk is afkomstig uit de Van Abbe-collectie, aangevuld met de beroemde Los Caprichos- en Los Desastres de la Guerra-etsen van Francisco Goya en het minder bekende, moralistische grafiekwerk van William Hogarth, uit buitenlandse musea. 

Het is op zich een weinig ambitieus, maar mooi ensemble. Bijeengebracht om de 75-jarige bevrijding van Eindhoven op een brede manier te memoreren: dat de stad destijds werd bevrijd, maar dat elders de ellende onverdroten is doorgegaan. Dat is ook de reden waarom veel werk van na de Tweede Wereldoorlog dateert: de oorlog in Kosovo, de staatsgrepen in Turkije en Chili, de onderdrukking in Zuid-Afrika, de huidige vluchtelingencrisis. 

Of kunstenaars daarvan een getuigenisvol verslag kunnen geven? Niet echt. Daarvoor heb je meer aan fotografen en filmers die ter plekke snapshots maken, en hun beeldmateriaal stante pede de wereld in slingeren. Als je daarvoor eerst een stuk linnen moet opspannen, kleuren mengen, penselen schoonmaken, een schilderkiel moet aantrekken en alpinopet opzetten, ben je te laat. 

Dat kunst een vertragende factor bezit, maakt de tentoonstelling overigens niet minder waardevol. Integendeel. Kunst mag een tikkeltje achter de feiten aanhobbelen, het geeft daardoor wel de mogelijkheid tot bezinning en reflectie. Het genereert beelden die een aanvulling of commentaar op het nieuws kunnen zijn. 

Dat weten we al sinds de ‘rampen’-prenten die Goya begin 19de eeuw etste van de Spaanse Onafhankelijksoorlog: ze tonen niet zozeer de oorlogshandelingen, maar het menselijk tekort, en hoe gruwelijk dun het laagje fatsoen is. Vergelijkbaar is de lading bij de andere bijdragen. De borduursels die de Kosovaar Shkololli maakte om tijdens de oorlog de moed erin te houden. De wantrouwende blik in Dumas’ zelfportret, het geweld indachtig dat van alle kanten kan komen. En van alle tijden is. Ondanks dat Eindhoven 75 jaar geleden werd bevrijd. 

Ooggetuigen van strijd

Tentoonstelling

★★★☆☆

Van Abbemuseum, Eindhoven, t/m 6 oktober

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden