Het Tokio van Ed van der Elsken

Rotterdam Alleen wat losse aantekeningen in een boekje liet de Nederlandse fotograaf Ed van der Elsken bij zijn dood in 1990 achter over Tokyo Symphony, een show van dia’s en geluid, die een ode had moeten worden aan Japan, de cultuur en de mensen waarvoor hij dertig jaar lang een...

Frank Ortmanns (32), stuitte op de aantekeningen bij zijn onderzoek naar Van der Elsken voor zijn masters in Leiden (Photographic Studies). Hij zocht contact met de weduwe van Van der Elsken, Anneke Hilhorst; die kwam niet alleen met de aantekeningen, maar vond thuis ook de geluidsopnamen die de fotograaf had gemaakt in 1986. In totaal 1.600 kleurendia’s en 6,5 uur geluid, vertelt Ortmanns. Met projectbureau Paradox stapte hij naar het Nederlands Fotomuseum, de beheerder van het rijke fotoarchief van Van der Elsken. Zo werd het Tokio-project alsnog postuum verwezenlijkt.

In de benedenzaal van het museum hangen drie schermen waarop de dia’s van Van der Elsken worden geprojecteerd. Het notitieboek ligt in een vitrine en kopieën zijn op een computerscherm door te bladeren. In een hoek wordt een oude VPRO-documentaire vertoond, waarin Van der Elsken vertelt over zijn fascinatie voor Japan – vanaf zijn eerste bezoek tijdens een wereldreis eind jaren vijftig: hoe hij in 1988 vrouwen fotografeerde op een zebrapad, die hem ongevraagd schalks hun blote borsten toonden. Het waren mannen, transseksuelen, vertelt de fotograaf met die speciale, opgetogen stem.

Ortmanns wilde ook de achtergrond van de diashow laten zien. Want, zegt hij, in Japan bestaat een fascinatie met het werk van Van der Elsken. Die begon dankzij zijn vriendschap met Eikoh Hosoe, fotograaf en docent. Tijdens zijn colleges fotografie voedde Hosoe vanaf de jaren zestig generaties fotografiestudenten op met de harde foto’s van de Nederlandse fotograaf, zoals in het boek Sweet Life (1966). Rauwe straatbeelden, uit het leven gegrepen, afgedrukt in contrasterend zwart-wit, met weinig grijs.

Die Japanse bewondering voor Van der Elsken wordt op de expositie geëtaleerd met brieven van Hosoe, Van der Elsken zelf en zijn agenten en uitgever in Japan, die Ortmanns boven tafel kreeg. ‘Ze zijn soms zakelijk, maar vaak ook heel persoonlijk, vriendschappelijk.’ Ortmanns vertelt over de invloed van de Parijse foto’s uit de jaren vijftig uit Van der Elskens fotoboek Een liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés (1956) – in Tokio heeft een adept zelfs een heel café ingericht aan de hand van die foto’s.

In 1987 bracht een Japanse uitgever het boek Nippon Data uit, met de vroege foto’s (1959 en 1960) die Van der Elsken in Japan maakte. Pas in 2000 werd de wens van de fotograaf om ook foto’s van al zijn latere bezoeken in Japan te publiceren vervuld met het boek Nippon Data & After.

Van der Elsken bezocht Japan zeker vijftien keer. ‘Hij schatte dat hij alles bij elkaar opgeteld twee jaar op straat in Japan heeft gefotografeerd’, zegt Ortmanns. De weerslag was te vinden in tijdschriften en kranten en in 1988 in het boek De ontdekking van Japan.

Tokyo Symphony had een bekroning moeten worden, een visueel overdonderend project voor het Volkenkundig Museum in Leiden, als hij tijd van leven had gehad om het te voltooien – hij stierf op zijn 65ste aan prostaatkanker. De fotograaf was er in 1986 speciaal voor op pad gegaan en fotografeerde het centrum van Tokio, wijk voor wijk. Hij legde een heftige demonstratie vast, een vrolijk straatfestival, zakenlieden op straat, rockers. Er zit een reeks foto’s bij van een vrouwenworstelshow.

Ortmanns had weinig steun van de aantekeningen bij de keuze en de samenstelling. Met Van der Elsken-kenner Peter Claassen heeft hij de diavoorstelling wijk voor wijk achter elkaar gezet, zoals vermoedelijk Van der Elskens bedoeling was. Uit elk stadsdeel spreekt een eigen sfeer. Ze kozen uit het grote aanbod de foto's die het best bij elkaar aansloten.

Geluidskunstenaar Mark Glynne koos de bijbehorende geluidsfragmenten en maakte er een intrigerende soundscape van: straatherrie, muziek, geroezemoes. De voorstelling duurt ongeveer 17 minuten. Ortmanns koos voor een gedigitaliseerde versie, zonder de overvloeiers met de oude diaprojectoren die Van der Elsken in gedachten had. Dat zou het wel heel gedateerd maken, erg retro naar de jaren tachtig.

Hij vindt deze dia’s nogal afwijkend in het oeuvre van Van der Elsken. ‘Ze hebben niet de brutaliteit van Sweet Life.’ Dat komt ook door de overweldigende kleuren. Toch is Tokyo Symphony in deze versie van Ortmanns een echt Ed van der Elsken-werk. De fotograaf trekt de kijkers regelrecht de stadswijken van Tokio in; de mensen op straat zijn zo aanwezig op zijn foto’s, dat je de aandrang hebt met hen te gaan praten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden