Reconstructie Symbool van de vredesbeweging

Het tegen kernwapens schoppende vrouwtje van Opland

Beeld Opland / Beeld en Geluid

Hij tekende duizenden politieke cartoons, maar beroemd werd Opland alias Rob Wout (1928-2001) pas echt met zijn affiche tegen de kernwapenwedloop in 1981.

JAAR: 1981

TEKENAAR: Opland (Rob Wout)

AANLEIDING: Vredesdemonstratie ‘Geen nieuwe kernwapens in Europa’ in Amsterdam, 21 november 1981

BIJZONDERHEID: Het schoppende vrouwtje was eerst een mannetje met een pijl en boog 

Een popperig vrouwtje met krullen (een permanentje?) geeft een flinke schop tegen een raket. Ze draagt een jurk, een zwarte, en degelijke schoenen met hakken. Haar blik is verbeten.

Meer is het eigenlijk niet, de tekening in zwart-wit waarmee Opland in het najaar van 1981 zijn oeuvre overstijgt en de vredesbeweging een krachtig symbool schenkt dat wereldwijd zal worden gebruikt. Tegelijkertijd is het de perfecte illustratie van de Hollanditis, het massale verzet in Nederland tegen de plaatsing van kruisraketten in West-Europa.

Het vrouwtje demonstreert op talloze afbeeldingen mee tijdens de massale vredesdemonstraties in Amsterdam (1981) en Den Haag (1983). Opland, in het waardige eerbetoon De wereld (1947-2001) volgens Opland dat drie jaar na zijn dood verscheen:  ‘Ik geloof dat ik dat wel eervol mag vinden.’ 

Hij is alweer achttien jaar dood, Opland. Enkele feiten ter introductie. Opland (1928-2001) was tekenaar, in de eerste plaats politiek tekenaar, en Amsterdammer. Echte naam: Rob Wout. Zijn pseudoniem ontleende hij aan de namen van twee schoolvriendjes, Eddy van Opzeeland en Klaas op ’t Land.

Opland was links, in een tijd dat het nog een duidelijke betekenis had, net zoals rechts. Een leven lang was hij verbonden aan De Groene Amsterdammer en de Volkskrant, waarvoor hij respectievelijk tweeduizend en zesduizend tekeningen maakte, naar schatting. Sobere voor het weekblad, uitbundige voor het katholieke (en later progressieve) dagblad. Voorts rookte en dronk hij, veel en vaak.

Een van zijn beste vrienden, Geert Mak, omschrijft hem in De wereld (1947-2001) volgens Opland als een ‘oneindige bron van leven, liedjes, carnaval, hupsakee en tralala’. Opland was onverzadigbaar en uitbundig; een bohemien en een romanticus.

Zijn aanwezigheid bleef nooit onopgemerkt. Oudere redacteuren van de Volkskrant herinneren zich hoe hij op feesten en partijen met een welluidende stem de meezinger For He’s a Jolly Good Fellow ten gehore bracht, als onvermoeibare gangmaker. Altijd had hij er wat bij gedronken.

Wát hij was, schrijft Mak ook op. Opland groeide op in een gezin dat zich had aangesloten bij een luthers kerkgenootschap. De wereld van ouderlingen, dominees en vrome zusters bleef altijd in zijn tekeningen doorschemeren.

Zoals Opland zelf eens zei: ‘Als jongetje van 7 wilde ik al zendeling worden, en het is er nog van gekomen ook, eigenlijk.’

En daarom maakte hij in 1981, in een periode waarin de Koude Oorlog opleefde, dus die tekening van het opstandige vrouwtje en die levensbedreigende raket. Het officiële verzoek kreeg Opland van het oecumenische Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), de aanjager van een links monsterverbond dat zich gereedmaakte voor een grote vredesdemonstratie in Amsterdam, op 21 november.

Massale vredesdemonstratie tegen atoomwapens in Amsterdam, 21 november 1981. Beeld Nationaal Archief / Collectie Spaarnestad

Het verzet tegen de plaatsing van nucleaire raketten in Nederland begon in 1977, met de campagne ‘Help de kernwapens de wereld uit’. De beweging groeide snel. Het IKV onder leiding van Mient Jan Faber, het katholieke Pax Christi en het seculiere Stop de N-bom kregen steun van de vrouwenbeweging, vakbonden en alle linkse politieke partijen; van organisaties als Vrouwen voor Vrede, de Vereniging Dienstweigeraars, de actiegroep Van Zwaarden tot Ploegscharen en de Stichting voor Geweldloze Weerbaarheid.

Het was de wereld van Opland, de sociaal bewogen tekenaar die, zoals hij zelf zei, zijn cynisme verpakte in een vrolijk jasje. Nadat hij zich bereid had verklaard het affiche te tekenen, kreeg hij een brief van het IKV: ‘Het organisatiecomité (...) heeft over het affiche nog niet veel gezegd. Wel ziet men op het affiche liever niet de ‘traditionele’ bom of raket.’

Het IKV drong er in dezelfde brief op aan dat op het affiche de hoofdleuze van de demonstratie zou komen te staan: ‘Geen nieuwe kernwapens in Europa.’ Het beeld zou ‘eventueel ook te gebruiken moeten zijn op ander aan te maken materiaal, zoals stickers, strooifolders en buttons.’

De zorgen in de samenleving waren groot. Het organisatiecomité 21 november bracht op een pamflet de ongerustheid onder woorden: ‘De 80er jaren kunnen van beslissende betekenis worden voor de toekomst van de mensheid. De atomaire bedreiging neemt toe, in Europa en elders op de wereld, met name ook in de Derde Wereld. NAVO en Warschaupact gaan voorop in het opeenstapeling van de meest vernietigende wapens.’

Een economische recessie had zich vermengd met een wapenwedloop die oneindig leek. De televisiemakers Van Kooten en De Bie bedachten in maart 1980 de term doemdenken, een woord dat de sombere toekomstverwachting uit de jaren ving. Ze kondigden hun emigratie aan, naar Nieuw-Zeeland; overigens niet om aan de Derde Wereldoorlog te ontsnappen, maar omdat ze genoeg hadden van het zwartgallige pessimisme dat Nederland in een greep had, met krantenartikelen waarin ‘een totale catastrofe’ werd voorspeld.

Meer dan 400 duizend demonstranten verzamelden zich op 21 november 1981, een zaterdag, in Amsterdam voor een mars die van de Dam naar het Museumplein voerde. Het vrouwtje was erbij, op posters, spandoeken, stickers, linnen tasjes en buttons. Niemand had de stemming, een krachtig mengsel van boosheid en ongerustheid, beter in beeld gebracht dan Opland. Zijn vrouwtje was links Nederland.

In haar benedenhuis in de Jordaan doet Francine Wout-Panhuijsen, de weduwe van de tekenaar, een kleine, maar fijne onthulling. Het vrouwtje met de krullen is geïnspireerd op een zus van Opland, Hanna. ‘Dat was een klein, kordaat vrouwtje.’ Kijkend naar de tekening: ‘Ja, dit is zijn zusje. Hoe langer ik kijk, hoe meer ik van haar zie.’

Wout-Panhuijsen leerde Rob Wout in 1965 kennen. Tekenen deed hij altijd en overal, zegt ze. Ze ontfermde zich als een schatbewaarder over zijn tekeningen en plakte als zijn persoonlijke knipseldienst talloze boeken vol met zijn werk. De politieke tekeningen schonk ze na de dood van Opland aan het Persmuseum, sinds 2017 ondergebracht bij het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid in Hilversum.

Rob Wout alias Opland in 1993 Beeld Bob Bronshoff/ HH

Een aantal van zijn bekendste tekeningen maakt deel uit van de perscollectie van Beeld en Geluid, die wordt beheerd door het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. Bij het IISG ligt ook een deel van de correspondentie opgeslagen die Opland met het IKV voerde.

Het fijne weet Francine Wout niet meer van de ontstaansgeschiedenis van de tekening van het schoppende vrouwtje. Een ‘waanzinnige toevalstreffer’, noemt ze het. ‘En de kracht is enorm. De generaties die Opland kennen uit De Groene Amsterdammer en de Volkskrant sterft uit, maar het vrouwtje is bij iedereen bekend.’

Het doet haar nog steeds goed, zegt ze. ‘Ik ben ook trots op hem.’

Saillante bijzonderheid: aanvankelijk had de boze burger een ander geslacht. Zelf zei Opland er ooit dit over: ‘Eerst was het een mannetje, maar daar hadden de vrouwengroepen bezwaar tegen. Ik was daar wel wat pissig over, als ik iets maak, moet het maar meteen goed zijn, maar ze hebben hun vrouwtje gekregen.’

Francine Wout: ‘Waarom moet het altijd een man zijn, had hij te horen gekregen. Uit sympathie voor de beweging paste hij het aan.’

Het allereerste, afgekeurde ontwerp, 1981. Beeld Opland / Beeld en Geluid

Wie hem tot de ingreep aanspoorde, weet ze niet zeker. Zelf sprak hij over ‘feministische vriendinnen’. Francine Wout zegt dat het mogelijk Sienie Strikwerda (1921-2013) was, een zachtmoedige, krachtdadige vrouw die actief was in de groepen Vrouwen tegen Kernwapens en Vrouwen voor Vrede. Haar naam is onlosmakelijk verbonden met het vredelievende verzet in de jaren tachtig. In 1981 werd ze voorzitter van het Komitee Kruisraketten Nee (KKN).

Komitee Kruisraketten Nee, 1985 Beeld Opland / Beeld en Geluid

Met twee andere bestuursleden, Mient Jan Faber van het IKV en Maarten van Traa van de PvdA, organiseerde Strikwerda de tweede grote vredesdemonstratie, op 29 oktober 1983 in Den Haag, ook een zaterdag. Het virus van de Hollanditis toonde een ontzagwekkende kracht, met 550 duizend demonstranten op en rondom het Malieveld.

Het opstandige vrouwtje van Opland was er ook weer bij. Ze was deze keer niet alleen, op verzoek van het Komité Kruisraketten Nee. Uit een brief aan Opland van 31 mei: ‘Er is gevraagd om te pogen in het affiche meerdere personen te verwerken, zodat er met één affiche toch aangegeven kan worden, dat we met meer zijn/met meer moeten komen, dan enkel het “vrouwtje”.’

Met ‘vergrotend effect’, 1983. Beeld Opland / Beeld en Geluid

Opland liet haar vergezellen door een man en twee kinderen, een jongen en een meisje. Een gezin, is de eerste gedachte, maar dat was de tekenaar te burgerlijk. Na de demonstratie in Amsterdam was hij voor het vervolg op zoek gegaan naar een ‘vergrotend effect’, verklaarde hij. ‘Dus dat vrouwtje had haar buurman erbij gehaald, en een jongetje uit de straat, en haar nichtje of zo.’ 

Het is een van vele varianten op de tekening. Tientallen, misschien wel honderden malen werd het origineel bewerkt, in binnen- en buitenland. Soms werd alleen het idee overgenomen en het vrouwtje of de raket vervangen, soms bleef ze de hoofdfiguur maar schopte ze tegen iets anders aan.

Haar plaats werd ingenomen door onder meer een boerin, een smurf, een arts, een boer, een militair, striphond Snoopy, een verpleegster, een marathonloper, een rechter en een padvinder. Ook elders in de wereld was ze het symbool van vredesdemonstraties, van New York tot Tokio.

Opland zelf recyclede haar talloze malen en voor verschillende gelegenheden. De derde keer dat ze de hoofdrol kreeg in het verzet was in 1985, als gezicht van het ‘volkspetitionnement’ van het Komité Kruisraketten Nee, een actie die door maar liefst 3,7 miljoen Nederlanders werd gesteund met een handtekening. Met een viltstift kraste het vrouwtje een raket door, nog steeds boos en kordaat.

Tot op de dag van vandaag wordt ze hergebruikt en ingezet voor de meest uiteenlopende doelen. Ruben L. Oppenheimer liet haar in NRC Handelsblad een graaiende bankier van ABN Amro trappen en verving haar, eveneens ‘vrij naar Opland’, door Geert Wilders die vluchtelingen aanvalt.

In Friesland werd ze een paar jaar geleden ingezet om windmolens weg te schoppen. Het was een actie van de PVV. Wat Opland hiervan zou hebben gevonden, laat zich raden. Alleen voor links spande hij zich in. Toen het  Tros-nieuwsprogramma Aktua in de week van de vredesdemonstratie in 1981 het vrouwtje meerdere malen misbruikte, liet hij een advocaat een woedende brief naar de omroep sturen:

‘Het geanimeerde figuurtje geeft in de betreffende opname een schop tegen de raket die vervolgens op het eigen hoofd van het figuurtje terechtkomt. Het is volstrekt duidelijk dat daarmee de symboolfunctie van de oorspronkelijke tekening en de oorspronkelijke tekening zelf in ernstige mate wordt aangetast.’ De Tros betaalde uiteindelijk 1.050 gulden voor het gebruik van de tekening.

In het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) bladert Jop Euwijk met groot plezier door  Oplands tekeningen. Euwijk is conservator nieuws en actualiteiten van Beeld en Geluid en was eerder actief voor het Persmuseum.

Hij is een bewonderaar, vanwege Oplands krachtige stijl (‘ongelooflijk kenmerkend’) en zijn vermogen om complexe kwesties simpel te presenteren. Euwijk prijst ook de toon, zalvend en met humor. ‘Hij maakte zijn punt niet alleen met een karwats. Humor was een belangrijk wapen van hem, van politici maakte hij stripfiguren. Hans Wiegel van de VVD bijvoorbeeld had altijd een snottebel.’

Voor de vredesdemonstratie van 1981 paste hij dezelfde truc toe. ‘Een gewone Nederlandse burger werd een stripfiguur, iemand die iedereen kent. Het is je tante. Of je buurvrouw. En die vrouw schopt kernwapens het land uit.’ Een typisch Opland-vrouwtje, noemt Euwijk haar, een standaardtype. ‘Je ziet deze mensen overal rondlopen.’

Japans affiche, zonder Oplands bemoeienis. Beeld Opland / Beeld en Geluid

Tienduizend tekeningen maakte Opland en deze ene werd het tijdloze symbool van de vredesdemonstraties in de jaren tachtig én het keurmerk van zijn eigen oeuvre. Toeval hielp hem een handje. Opland paste niet alleen het geslacht van de protesterende burger aan.

In het IISG in Amsterdam bevindt zich ook het eerste ontwerp, een op drie haren na kaal mannetje dat gewapend is met een pijl en boog. ‘Weg met de kernwapens’, is de tekst. Het ontwerp werd afgekeurd. De brief werd op 17 september 1981 door het IKV naar Oplands woning in de Amsterdamse Egelantierstraat gestuurd.

‘Het organisatiecomité heeft gemeend het ter tafel liggende ontwerp niet zo te moeten overnemen. Dat is triest, maar niet anders.’

Er werd gerefereerd aan een telefoongesprek, eerder die week. ‘De kritiek betrof de symboliek van het mannetje met de pijl en boog, die voor te veel verschillende uitleg vatbaar bleek te zijn. Het gebeuren (21 november, demonstratie, Amsterdam) zou meer naar voren moeten komen.’

En zo werd de man met de pijl en boog een schoppende, kordate vrouw met krullen; het vrouwtje van Opland. De tekenaar bewees zijn meesterschap, links Nederland had zijn lieveling.

Meer lezen over Opland? 

Na zijn dood in 2001 betuigde de Volkskrant uitbundig eer aan Opland. ‘Generaties krantenlezers zijn met hem opgegroeid. Door hem leerden we die wereld kennen, door hem kregen we inzicht in de bewegingen in de coulissen en zagen we de geschiedenis zich voltrekken’, schreef Willem Ellenbroek.

In een ander Volkskrant-stuk dat bij zijn dood verscheen werd hij ‘het geweten van links en de gesel van rechts’ genoemd. VVD-politicus Hans Wiegel: ‘In de Kamer werd uitgekeken naar zijn tekeningen. Als je bij Opland voorkwam, dan was je er.’ 

Redacteur Paul Onkenhout interviewt Jop Euwijk, conservator nieuws & actualiteiten van Beeld en Geluid, over de politiek tekenaar tijdens de V Pubquiz.
Die is op donderdag 14 november om 20 uur in het NewWerktheater (Oostenburgergracht 75) in Amsterdam. Daarbij stelt Chris Buur, chef van V, tachtig vragen over films, literatuur, kunst, theater, cabaret, series, literatuur, muziek én Opland. Ook treedt de Nijmeegse folkrockband Waltzburg op. Deelname kost 5 euro. Aanmelden: volkskrant.nl/pubquiz

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden