Oog voor detail

Hét symbool van sociale afstand is de snaveldokter

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: pestdokter.

Doctor Schnabel von Rom / Kleidung wieder den Tod zu Rom Prent uitgegeven door Paulus Fürst, 1656, Neurenberg. British Museum, Londen. Beeld Imageselect

Als veel mensen zich voor de veiligheid volledig moeten inpakken, wordt de wereld als een enge droom. Vertrouwd contact verdwijnt: dingen die normaal aan woorden voorafgaan en waarop je je eerste oordeel over de ander baseert, zoals geur, blik, nabijheid, kleine gebaren van handen, schouders, houding. Alles waarmee je instinctief voelt; het is goed bij jou, of juist niet. We worden er een beetje andere wezens van. We zagen het al toen ebola uitbrak, mensen in die onheilspellende witte pakken, maar toen was dat voor vrijwel ieder van ons nog ver weg. Nu zien we ze echt: artsen en ambulancebroeders, verplegers en schoonmakers van top tot teen in isolatiemateriaal, met soms geïmproviseerde mondkapjes en vuurwerkbrillen. De oerversie hiervan, hét symbool van sociale afstand wanneer ziekte rondwaart, is de snaveldokter.

Eerst even een disclaimer: deze week is Oog voor Detail een beetje anders. In plaats van een detail uit een groter kunstwerk bespreek ik een prent van een detail dat je in andere schilderijen kunt tegenkomen: de pestdokter. Normaal wandel ik wekelijks in musea, op zoek naar interessante details. Op het moment dat ik dit schrijf, zijn de musea een ruime week dicht en dat blijven ze nog wel even. Kunst moet nu anders tot ons komen. Ik weet dat pestdokters zoals deze hier in sommige schilderijen zijn afgebeeld. Niet alleen in schilderijen, ook in een geënsceneerde foto van Erwin Olaf over de pestepidemie tijdens het Leidens Beleg in 1574. 

Erwin Olaf, Pest en honger tijdens het Leidens Beleg, 2001 (detail). Museum De Lakenhal Leiden.Beeld Museum De Lakenhal Leiden

En voor wie van games houdt: in Assassin’s Creed kom je ze ook tegen. Bij het carnaval in Venetië zie je vrolijkere versies. De pestdokter is een symbool geworden van de dood die rondwaart. Dus bespreek ik deze 17de-eeuwse oerversie ervan, zodat u zodra de musea weer open zijn op zoek kunt naar deze figuren in kunstwerken.

Malfatto, de ‘pestdokter’ in de game Assassin’s Creed: Brotherhood.Beeld Assassins Creed: Brotherhood

Het lijken wel zwarte raven die onheilspellend nieuws komen brengen. Waarom draagt een arts een vogelmasker? Ik had daar nooit bij stilgestaan, maar er is natuurlijk een verklaring: de arts stopte het masker vol met kruiden, om de stank van de pestlijders en lijken te weren, en in de hoop dat munt, citroen en andere kruiden de lucht zouden zuiveren.

Of artsen er precies zo hebben uitgezien is niet eens zeker. Deze tekening is weinig serieus: de tekst erbij, een mengsel van Latijn en Duits, vermeldt dat de arts ‘kadavers plukt zoals een raaf in de poep prikt’. Sommigen geloven dat de duivel schuilgaat onder de snavel, staat er verder, en dat geld zijn ziel heeft meegenomen. Lekker eerbiedig voor die arme pestdokters, die zo veel risico liepen in steden waar de plaag uitbrak dat er soms nauwelijks artsen over waren, evenmin als lijkdragers en verplegers. De arts als lijkenpikker, omdat hij grof geld verdiende aan de ‘ziekenzorg’ die toch weinig uithaalde voor de pestlijders.

Het uiterlijk van deze pestmeester is ook net een carnavalskostuum, met die jampotglazen, klauwachtige handschoenen, de hoed die lijkt op die van kardinalen en een vliegende zandloper aan het eind van zijn stok, een symbool van het snel vervliegende leven. Maar volgens medisch ethicus Erwin Kompanje is het wel gebaseerd op de werkelijke pestmeesters: er bestaan beschrijvingen van de beschermende kleding uit de 17de eeuw en er zijn snavelmaskers uit de 18de eeuw bewaard. Al is ‘Dokter Snavel’ hier in 1656 dus al een karikatuur geworden. Niet van zorg en hoop, maar van bedrog en menselijk falen. De angst rond een pandemie brengt het beste én het slechtste in mensen naar boven, de tragedie én de komedie. De omgeving wordt een droom, en we worden er allemaal een beetje raar van.

Doctor Schnabel von Rom / Kleidung wieder den Tod zu Rom

Prent uitgegeven door Paulus Fürst, 1656, Neurenberg. British Museum, Londen. 

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden