Profiel

Het superheldenverhaal van Robert Downey Jr.

Zijn biografie leest als een rampenfilm. Des te indrukwekkender is de wederopstanding van superheld Robert Downey Jr., nu te zien in The Avengers: Age of Ultron.

Robert Downey Jr. over zijn verslaving: `Het is alsof ik een geladen pistool in mijn mond houd.`Beeld Contour by Getty Images

Een superheld. Zo mag Robert Downey Jr. (50) wel worden genoemd. Hij voldoet aan de kenmerken, als je het redden van de wereld even buiten beschouwing laat. Hij is bekend en geliefd, verkleedt zich voor zijn werk in een superheldenpak en is bijna onmenselijk succesvol: wat Downey Jr. aanraakt, verandert in goud. Het maakt hem al twee jaar tot de best betaalde acteur ter wereld, met een geschat jaarlijks inkomen van 75 miljoen dollar (70 miljoen euro).

De man van 75 miljoen

Iedere zomer publiceert het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes een lijst met de best betaalde acteurs ter wereld. In juli 2014 stond Robert Downey Jr. op nummer 1; hij had in een jaar tijd ongeveer 75 miljoen dollar (70 miljoen euro) verdiend, evenveel als het jaar ervoor, toen hij ook al bovenaan de Forbes-lijst stond. Het is goed mogelijk dat Downey Jr. deze zomer voor de derde keer als best betaalde acteur uit de bus komt, met dank aan de Marvel-film Avengers: Age of Ultron, waarin hij voor de vijfde keer 'Iron Man' Tony Stark speelt.

Dat was natuurlijk niet altijd zo. Een beetje superheld heeft een getroebleerd verleden, en dat geldt zeker voor Downey. Nog niet zo lang geleden zat hij volledig aan de grond. Zijn biografie leest als een rampenfilm met een fantastische finale, alsof de stripauteurs van Marvel Comics - de geestelijk vaders van het superheldengenre - er daadwerkelijk een hand in hadden. Net als Iron Man, het personage waarmee Downey tegenwoordig successen viert (en miljarden binnenhaalt voor het door Disney overgenomen Marvel-imperium), heeft de acteur zichzelf opnieuw uitgevonden.

Downey's achtergrond is welbekend: de jarenlange drugsverslaving (met name aan cocaïne), de arrestaties, de mislukte afkickpogingen. Geen uitzonderlijke wapenfeiten, op het eerste gezicht; hij is niet de enige Hollywoodster die worstelde met verslaving. Maar wie zich verdiept in de details, ziet een akelig lange weg richting zelfdestructie. Een route die maar op één manier leek te kunnen eindigen.

Golden Globe

Het is moeilijk een dieptepunt aan te wijzen in Downey's neergang. Misschien was het in 1999, het jaar dat hij grotendeels in de gevangenis doorbracht. Na talloze arrestaties vanwege drugsbezit, rijden onder invloed en ontsnappingen uit afkickcentra, kon de rechter niet anders dan hem opsluiten. Drie keer belandde Downey in de gevangenis, waar hij in totaal achttien maanden moest zitten.

Misschien kwam het diepste dal nog later: in april 2001, toen Downey alweer werd gearresteerd, ditmaal in een steeg in Los Angeles waar hij zijn dealer had bezocht. De terugval was des te pijnlijker omdat hij net een fraaie comeback had gemaakt; zijn gastrol in de televisieserie Ally McBeal was bekroond met een Golden Globe. Nu wilde echt niemand hem meer hebben. Downey werd uit de serie geschreven en kwam niet meer aan de bak. De verzekeraars van film- en televisiemaatschappijen beschouwden hem als een te groot risico.

Het kan ook zijn dat het werkelijke dieptepunt veel eerder lag, in Downey's jeugd. Toen hij 8 jaar was, rookte hij zijn eerste joint. Die werd hem aangeboden door zijn vader, de filmmaker Robert Downey, maker van cultklassiekers als Putney Swope (1969) en Greaser's Palace (1972). Hoewel Downey senior zich later uitputte in excuses en vader en zoon een goede band behielden, laten pedagogische flaters van een dergelijke omvang hun sporen na.

Robert Downey Jr. naast Calista Flockheart, tijdens de Golden Globes (2001)Beeld afp

Natuurtalent

Drugs waren altijd bij Downey Jr. in de buurt: in zijn ouderlijk huis, bij zijn vrienden, in de clubs die hij bezocht en op de filmsets waar hij zijn carrière begon. Toen hij in 1987 de verslaafde gangmaker Julian speelde in de Bret Easton Ellis-verfilming Less Than Zero, hoefde hij niet diep te graven voor inspiratie. Maar ondanks zijn gretige gebruik kwam hij nog niet direct in de problemen, anders dan Julian, die rap afglijdt.

In plaats daarvan bouwde hij een respectabele reputatie op. Van begin af aan werd Downey beschouwd als een natuurtalent. 'De beste acteur van zijn generatie' werd hij soms genoemd, en als iemand dat geloofde, was hij het zelf wel: bescheidenheid was nooit zijn sterkste eigenschap. Regisseurs prezen zijn improvisatietalent, zijn fotografisch geheugen en zijn snelle geest. Dat hij soms naar een afkickkliniek moest, stond zijn carrière niet in de weg. Hij veroorzaakte geen problemen en maakte zich geliefd onder collega's.

In 1992 bereikte zijn roem een voorlopig hoogtepunt met de titelrol in Chaplin, Richard Attenboroughs ietwat stijve maar adequate biopic. De rol leek Downey op het lijf geschreven; ogenschijnlijk moeiteloos maakte hij zich Chaplins lichaamstaal eigen. In werkelijkheid kwam hem dat niet aanwaaien, maar bereidde hij zich met veel toewijding voor. Het leverde hem terecht een Oscarnominatie op.

Pure verveling

Een commercieel succes werd Chaplin niet, net zomin als de andere films waarin Downey speelde. De critici waren dol op hem, maar een publiekstrekker wilde hij maar niet worden, misschien omdat zijn rollen vaak wat excentriek waren. Het zat hem niet dwars, al ging hij wel op zoek naar een kaskraker. Zonder succes: zelfs groots aangekondigde actiefilms als Air America (1990) en U.S. Marshals (1998) flopten.

In de jaren negentig begon zijn verslaving - hij gebruikte inmiddels ook crack en heroïne - een serieuze tol te eisen. Het was de tijd waarin Downey meer in het nieuws was omdat hij weer voor de rechter moest komen dan om zijn filmwerk. Het was ook de tijd van comeback na comeback. Met elke terugval steeg de kans dat het een keer goed zou misgaan.

'Het is alsof ik een geladen pistool in mijn mond houd; mijn vinger ligt op de trekker en de smaak van metaal bevalt me', zo omschreef Downey in die jaren zijn verslaving. Een verklaring had hij niet. Hij weigerde zijn ouders de schuld te geven, of zijn onrustige jeugd. Vrienden en collega's dachten soms dat hij drugs gebruikte uit pure verveling; acteren ging hem zo gemakkelijk af dat hij andere uitdagingen zocht.

Clean blijven leek onmogelijk. En toch kwam uiteindelijk, nadat hij door vrijwel iedereen was opgegeven, de wonderbaarlijke ommekeer. Wat hem precies redding bracht, wist hij zelf ook niet, maar de bodem was eindelijk bereikt. De klim naar boven ging opmerkelijk snel.

Superheld Iron Man en Robert Downey Jr.Beeld epa

Arrogante wapenindustrieel

Mel Gibson stond financieel garant om zijn onverzekerbare vriend aan een filmrol te helpen, en zo kwam na The Singing Detective (2003) Downey's carrière weer op gang. Met mooie rollen in Good Night, and Good Luck, A Guide to Recognizing Your Saints, Zodiac en Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus bouwde hij krediet op. Hij gebruikte niet meer, bezwoer hij - en dit keer leek het echt waar.

Maar dat uitgerekend hij een superheld zou spelen, lag nog niet voor de hand. Zelf twijfelde hij geen seconde: zodra hij hoorde dat Iron Man zou worden verfilmd, aasde Downey op de hoofdrol. Hij herkende zich in Tony Stark, de arrogante wapenindustrieel die wordt gered van een wisse dood en zich een ijzeren pak aanmeet om tegen het kwaad te strijden. Stark is een held, maar ook al te menselijk; als Iron Man moet hij het van techniek hebben, niet van superkracht.

Downey moest vechten voor de rol. Marvel, dat zich had gestort op een lange reeks stripverfilmingen met enorme budgetten, deinsde niet terug voor opvallende keuzen in de casting, maar een ex-junkie met een neus voor flops zag het bedrijf echt niet zitten. De acteur had wel een originele kijk op het personage. Downey zag Stark als een vat vol tegenstrijdigheden: een womanizer met een hang naar echte liefde, een irritante praatjesmaker met charisma. Iemand die je zijn fouten keer op keer vergeeft.

Volle zalen

De screentest overtuigde, de afloop van het verhaal is bekend: Iron Man 1, 2 en 3 werden een gigantisch succes, mede dankzij Downey's bijdragen aan het scenario en zijn even ironische als oprecht aandoenlijke vertolking van Tony Stark. Net zo lucratief bleek The Avengers, de superhelden-ensemblefilm waarin Downey als Iron Man een belangrijke rol speelt.

Het nieuwste deel, Avengers: Age of Ultron, gaat ongetwijfeld weer volle zalen trekken. Ook bleek Downey als Sherlock Holmes ('waarschijnlijk de eerste superheld', volgens de acteur), in de twee door Guy Ritchie geregisseerde films, garant te staan voor commerciële hits. In 2009 kreeg hij bovendien erkenning als komiek met een Oscarnominatie voor zijn maffe rol in Tropic Thunder.

Het is een wederopstanding van jewelste. Een formidabele derde akte, zoals dat heet in Hollywood, waar films over het algemeen goed aflopen. Net als Tony Stark heeft de acteur zijn zwaktes omgebogen tot kracht. In interviews steekt Downey zijn geluk niet onder stoelen of banken: journalisten mogen uitgebreid zijn landgoed in Malibu bewonderen, waar twintig dure auto's op de oprit staan en onbetaalbare kunst aan de muur hangt. Nicotinekauwgum en een arsenaal aan voedingssupplementen vormen tegenwoordig zijn drugs.

Robert Downey Jr.Beeld afp

Plannen genoeg

Eind goed, al goed. Maar voor Downey, net 50 geworden, is het verhaal natuurlijk nog niet uit. Zijn toekomst blijft onzeker. Wat als hij straks geen superheld meer speelt? Wat als hij aan vitaminepillen niet meer genoeg heeft om zich onoverwinnelijk te voelen? Hoe vergaat het superhelden eigenlijk na de aftiteling? Wie hoog vliegt, kan hard vallen - dat blijkt wel uit de superheldsatire Birdman, waarin een ooit populaire acteur zichzelf bitter omschrijft als 'het antwoord op een Triviant-vraag'.

'Oude gewoonten sterven niet, ze gaan hooguit in winterslaap', zegt de drugsdealer Rip in Less Than Zero. Downey zal de eerste zijn om het te beamen. Afleiding heeft hij nodig, bezigheden om zijn demonen onder de duim te houden. Plannen genoeg, gelukkig: hij moet nog eens een Oscar winnen, regisseren, meer films produceren. Gaat allemaal lukken, volgens de immer zelfverzekerde acteur. De vierde akte wordt ongetwijfeld verrassend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden