Het succes van de scandi- thriller ligt in drie M's

Misdaadromans uit Scandinavië verslaan de Amerikaanse in populariteit. Volgens René Appel ligt dat aan het herkenbaar-maar-toch-anderseffect. En ze zijn lekker dik.

Beeld Martyn F. Overweel

Scandinavische misdaadromans zijn in Nederland al jaren bijzonder populair. Het begon in 1965 met het Zweedse duo Sjöwall en Wahlöö, dat de thrillerwereld veroverde met tien boeken rond de Stockholmse inspecteur Martin Beck en zijn medewerkers. In hun vernieuwende politieromans dienden de spannende verhalen als verpakking voor harde kritiek op de laatkapitalistische Zweedse consumptiemaatschappij. Daarin viel overigens niet voor iedereen voldoende te consumeren. In vrijwel al hun policiers komen mensen voor die zich voor een deel moeten voeden met blikken honden- of kattenvoer.

Zo'n 25 jaar na Sjöwall en Wahlöö begon Henning Mankell met een serie van opvallend genoeg ook weer tien romans over inspecteur Kurt Wallander. Zijn maatschappijkritiek was weliswaar minder scherp, maar een andere eigenschap van zijn voorgangers tekent ook zijn boeken: de psychologie van de karakters is minstens zo belangrijk als de misdaadplot. De zwaarmoedige Wallander is een gescheiden einzelgänger, vaak in conflict met zijn meerderen, die ook nog eens slecht met zijn enige dochter kan opschieten. De individualistisch opererende speurder met een ongelukkig huwelijk en veelal een drankprobleem is standaard geworden in de hedendaagse misdaadliteratuur. Daarin is een vriendelijke dame als Agatha Christies Miss Marple of een sympathieke politieman als Reginald Wexford (uit de politieromans van Ruth Rendell) ver te zoeken.

Stieg LarssonBeeld -

Ongeveer vijftien jaar na de eerste Wallander verscheen postuum het eerste boek van een nieuwe ster aan het Zweedse misdaadfirmament: Mannen die vrouwen haten van Stieg Larsson; daarna volgden er nog twee. De in 2004 overleden Larsson had ook al het plan om tien boeken te schrijven rond zijn hoofdpersonen Mikael Blomkvist en Lisbeth Salander. Navolging of een eerbewijs aan zijn voorgangers? Het is door zijn vroege dood bij drie succesvolle thrillers gebleven, terwijl er in zijn nalatenschap nog een vierde onvoltooid manuscript werd gevonden plus de aantekeningen voor nummer vijf en zes. Publicatie van het vierde boek schijnt te worden bemoeilijkt door heftige conflicten tussen erfgenamen en de vrouw met wie Larsson zo'n dertig jaar samenwoonde. Ook een aardig uitgangspunt voor een aangrijpende misdaadroman.

Vreemd genoeg duurde het betrekkelijk lang voordat Mankell in het Nederlands werd vertaald. Zijn eerste Wallander-boek verscheen in 1991 en de Nederlandse vertaling pas in 1997. Dat zou tegenwoordig niet meer gebeuren. Niet alleen Zweedse, maar in het algemeen Scandinavische (inclusief IJslandse) thrillers zijn zeer gewild, zoals die van de Zweden Jens Lapidus, Liza Marklund en Camilla Läckberg, de Noren Unni Lendell en Karin Fossum, de Deen Jussi Alder-Olsen en de IJslander Arnaldur Indriðason. Enkele jaren geleden was de Scandinavische misdaadroman zelfs het thema van de Maand van het Spannende Boek. Sommige Nederlandse misdaadauteurs schoten in de stress, want Calimero is af en toe niet ver weg. Hoe zou de Nederlandse literaire wereld reageren als de CPNB pakweg de Ierse literatuur tot thema van de Boekenweek zou verheffen vanwege zulke fantastische auteurs als Roddy Doyle of Colm Tóibín?

Henning MankelBeeld Getty Images

Waaraan hebben al die Scandinavische thrillers in Nederland nu hun populariteit te danken? Ze verslaan in veel gevallen het voorheen zo belangrijke contingent misdaadboeken uit Engeland en de Verenigde Staten. Liza Marklund wint het moeiteloos van Minette Walters en Jo Nesbø verslaat met gemak George Pelecanos. Belangrijk is dat de boeken zich afspelen tegen een herkenbare achtergrond. Zo veel verschilt de maatschappij in Scandinavische landen niet van de onze, maar tegelijkertijd zijn er verschillen. Hetzelfde, maar toch anders: daar begint de verklaring van het succes van de Scandinaviërs.

De misdaadromans uit het hoge Noorden worden over het algemeen gekenmerkt door de drie M's: het gaat om misdaad, mensen en maatschappij, net als in de boeken van de 'moeder en vader' van de Zweedse misdaadroman: Maj Sjöwall en Per Wahlöö. Die drie M's worden verwerkt in soepel geschreven verhalen, die juist door de tekening van de personages en hun omgeving veel herkenbaarheid opleveren. Overdadig drankgebruik, werkloosheid, vreemdgaan, vrouwenmishandeling, echtscheidingen, burenruzies, machtsspelletjes op de werkvloer, in vrijwel alle Scandi-crime komen een of meer van die onderwerpen terug.

Jo NesbøBeeld ANP

Ook alledaagse problemen passeren de revue. Hoe behandel je je bemoeizuchtige schoonmoeder die op de kinderen komt passen als jij achter een verdachte aan moet of hoe ga je om met je recalcitrante puberzoon? Soms is de wereld waarin de verhalen zich afspelen die van de harde hedendaagse criminaliteit, zoals drugs-, wapen- en vrouwenhandel, maar een interessante corruptie-affaire in de zakenwereld of een geval van politieke manipulatie gaan de noordelijke auteurs ook niet uit de weg. Integendeel, dergelijke elementen worden gretig opgenomen in de intrige. Een vergelijking met de succesvolle Scandinavische tv-series ligt voor de hand: ook zij bevatten een combinatie van die kenmerken en zijn minstens zo professioneel gemaakt.

Alle ingrediënten worden verwerkt in wat je een geactualiseerde variant van de traditionele whodunit zou kunnen noemen. Vaak is er sprake van een moord in het begin van het boek. De politie, de misdaadjournalist of een andere speurder gaat aan de slag en er ontwikkelt zich een gecompliceerde intrige. Niet zoals in de boeken van Agatha Christie en haar vele navolgers, waarin braaf een rijtje potentiële daders wordt afgewerkt, waarna uiteindelijk de zeer lang onverdachte dader wordt ontmaskerd. Juist de ingewikkelde plot met de vele zijlijnen en de grimmige sfeer waarin het verhaal zich afspeelt, bepalen voor een groot deel de aantrekkingskracht van de Scandithriller. Het blijft meestal ook niet bij één moord. Iemand heeft eens uitgerekend dat de afgelopen twee decennia in Scandinavische misdaadromans twintig keer zoveel moorden werden gepleegd als in werkelijkheid.

Mogelijk heeft ook hun omvang gunstige effecten op de populariteit van de Noordse thrillers. Ze staan tegenwoordig garant voor lekker veel leesvoer dat soepel wegleest en onderweg de gewenste kicks geeft door heftige scènes, verrassende wendingen en gruwelijke moorden. De policiers van Sjöwall en Wahlöö telden nog zo'n 250 pagina's, terwijl Mankell voor zijn het laatste Wallanderboek maar liefst 600 (in mijn ogen soms tamelijk langdradige) bladzijden nodig had.

Middagssällskapet

En omgekeerd: wordt de Nederlandse thriller in Scandinavië gelezen? Mondjesmaat, zo blijkt. Koploper is Saskia Noort, wier De eetclub is vertaald in het Zweeds (Middagssällskapet), Noors (Middagsklubben), Deens (Madklubben) en Fins (Ruokakerho). In het Deens verschenen Noorts Nieuwe buren (Nye naboer) en Esther Verhoefs Close-up (Close-up). Tanja Hendriks van Ambo Anthos is optimistisch: 'Er is belangstelling in Scandinavië en de Buchmesse 2016, waar Nederland themaland is, versterkt die belangstelling.' Ook Melissa van der Wagt van Cargo ziet groeikansen: 'We hebben er alle vertrouwen in dat we de vertaalrechten van Versleuteld van Donald Nolet dit jaar verkopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden