Oog voor detail

Het subtiele machtsspel tussen kijken en bekeken worden – maar dan radicaal

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: kijken.

Wieteke van Zeil
Mary Cassatt, In de loge, 1878, olieverf op doek, 81,3 x 66 cm,  Te zien t/m 2 januari in Fondation Beyeler, Basel. Beeld Museum of Fine Arts Boston
Mary Cassatt, In de loge, 1878, olieverf op doek, 81,3 x 66 cm, Te zien t/m 2 januari in Fondation Beyeler, Basel.Beeld Museum of Fine Arts Boston

Een maand geleden stond ik voor dit schilderij, dat voor sommigen beroemd is, en ik realiseerde me dat je het met gemak een radicaal werk kunt noemen. Daarvan is dit detail uit de achtergrond het bewijs, of nee: het slotpleidooi.

Misschien is radicaal niet de eerste associatie die je hebt bij een dame, een toneelkijker, een waaier en flinterdunne handschoenen. Er zijn zoveel schilderijen van mensen in theaters gemaakt in de 19de eeuw. In het theater straalde alles, daar weerkaatste het kaarslicht op het bladgoud van de balkons, of viel het nieuwe elektrische licht egaal op de huid van de bezoekers, die er net zo goed kwamen om naar elkáár te kijken als naar de voorstelling. Zulke schilderijen waren toen opwindend, nu zullen veel mensen er met een matig verschillig ‘o’ of ‘ah’ langslopen. Behalve langs dit schilderij.

Van alle schilderijen van mensen in loges is dit het enige waarbij ons kijken ondergeschikt is aan haar kijken. Onze blik telt minder dan die van haar. Haar blik – gaze, zo je wilt – is namelijk het onderwerp. Ook al weten we niet wat ze bekijkt. Veel Europese schilderijen dienen onze blik, ze bieden ons iets aan om te bewonderen. Zij is zélf bezig iets te bewonderen, of in elk geval intens te observeren. Zíj leidt.

In de loge, Mary Cassatt, 1878, olieverf op doek, 81,3 x 66 cm, Te zien t/m 2 januari in Fondation Beyeler, Basel. Beeld Museum of Fine Arts Boston
In de loge, Mary Cassatt, 1878, olieverf op doek, 81,3 x 66 cm, Te zien t/m 2 januari in Fondation Beyeler, Basel.Beeld Museum of Fine Arts Boston

Sommige vrouwen op schilderijen (zoals de meeste van Vermeer) kijken weliswaar niet terug naar ons, ze staan er evengoed altijd op om bekeken te worden. Deze vrouw brengt ons daarover in verwarring. Niks in hoe ze is afgebeeld doet ook maar een beetje vermoeden dat ze erop staat om door ons gezien te worden, haar ogen zijn niet eens zichtbaar. Kijken naar haar is als kijken naar een wetenschapper in het laboratorium of een rechercheur op een plaats delict. We hebben er niks te zoeken, we dragen niks bij. We zitten er te dicht op en zijn nutteloos.

Ik ga nu iets zeggen waardoor je kunt denken, aha, vandaar. Namelijk: het is geschilderd door Mary Cassatt, een vrouw. Dus daarom dient het niet de male gaze van de toeschouwer. Maar zo simpel is het niet. Op een ander schilderij van Cassatt, dat in de tentoonstelling Close Up in Basel nu in dezelfde zaal hangt, staat een vrouw in het theater afgebeeld die zich naar ons richt met haar hele lichaam; ik weet dat je me ziet, daar zit ik hier voor. Dat beeld doet meer denken aan Insta-foto’s die laten zien bij wat voor een cool evenement je bent.

Zo niet hier. Dit schilderij breekt met de regel dat wij als kijker de baas zijn. Het gaat over het subtiele machtsspel tussen kijken en bekeken worden en zet dat spel op z’n kop. Wat heeft dan dit detail daarmee te maken? Heel veel, eigenlijk. Een man die vanuit de verte met zijn toneelkijker naar haar kijkt, en richting ons. De kijkende man en met hem de eeuwenoude male gaze, is hiermee het schilderij binnengehaald en uitgestald. Het maakt het geheel af als een kopbal op het doel na een goede voorzet. Hoe langer je hem ziet loeren naar haar, ondertussen zijn eigen gezelschap negerend – hij valt nog net niet over de rand van de balustrade – hoe meer je ziet: hij en z’n gaze worden te kakken gezet. Je kunt kijken wat je wilt, vriend, ze is er niet voor jou. Ze kijkt zelf.

Mary Cassatt, In de loge, 1878, olieverf op doek, 81,3 x 66 cm, Museum of Fine Arts Boston. Te zien t/m 2 januari in Fondation Beyeler, Basel.

Mary Cassatt, Vrouw met parelketting in een loge (detail), 1879, Beeld Philadelphia Museum of Art
Mary Cassatt, Vrouw met parelketting in een loge (detail), 1879,Beeld Philadelphia Museum of Art

Ook in de tentoonstelling: Mary Cassatt, Vrouw met parelketting in een loge (detail), 1879, Philadelphia Museum of Art

Renoir, La Première sortie (detail), 1876-77. Beeld National Gallery Londen
Renoir, La Première sortie (detail), 1876-77.Beeld National Gallery Londen

Renoir, La Première sortie (detail), 1876-77, National Gallery Londen.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden