Interview Meryem Benm'Barek

Het speelfilmdebuut van Meryem Benm’Barek gaat over het moderne Marokko, waar seks buiten het huwelijk strafbaar is

Er zijn al genoeg films over achtergestelde, zielige vrouwen in de Arabische wereld, zegt de Marokkaanse regisseur Meryem Benm’Barek. Het is dan ook belangrijk, vindt ze, dat Sofia, de geplaagde hoofdpersoon in de gelijknamige film, niet als slachtoffer wordt gezien.

Still uit de film Sofia.

Elke dag worden in Marokko 24 pasgeboren baby’s in de steek gelaten, zegt Meryem Benm’Barek (34). In de meeste gevallen is de moeder ongetrouwd. Seks buiten het huwelijk is strafbaar in Marokko, legt de filmmaker uit. Het is een wet waar niet al te streng de hand aan wordt gehouden (‘de politie heeft ook wel wat beters te doen, hoop ik’), zolang een buitenhuwelijkse affaire niet uitmondt in een zwangerschap. Want dan beginnen de problemen: wanneer er niet snel alsnog getrouwd wordt, hangt de kersverse moeder een gevangenisstraf boven het hoofd.

Dat is wat de hoofdpersoon in Benm’Bareks speelfilmdebuut Sofia overkomt. De film, in Cannes bekroond met de scenarioprijs van het Un certain regard-programma,  speelt zich af in Casablanca, waar de wat eenzame, norse Sofia (Maha Alemi) plotseling moet bevallen. Met spoed moet er een vader van het kind worden opgetrommeld, want zonder diens naam op het geboortecertificaat mag een ziekenhuis niet eens medische hulp verlenen aan moeder en kind.

Benm’Barek, die opgroeide in Marokko, België en Frankrijk, kent soortgelijke verhalen uit haar eigen omgeving. ‘In Marokko is dit vrij gewoon. Wat mij interesseert, is dat een op zich heldere wet – geen seks buiten het huwelijk – in de praktijk heel verschillend uitpakt. Wat de consequenties van die wet voor jou zijn, hangt er namelijk van af in welke buurt je woont, wie je kent, wie je ouders zijn en hoeveel geld je hebt. Daar gaat mijn film over. Ik wilde een portret schetsen van het moderne Marokko: een klassenmaatschappij waarin niet iedereen dezelfde vrijheden kent.’

Sofia, zegt Benm’Barek, is een meisje uit de lagere middenklasse. Haar familie is afhankelijk van de gunsten van haar tante, die is getrouwd met een welgestelde Fransman en daarmee tot een hogere klasse behoort. Voor die bovenlaag, de Marokkaanse bourgeoisie, werkt de wet anders. ‘Als je geld hebt en goede contacten, kan alles worden opgelost. Dan hoef je de gevangenis niet in en krijg je wél medische hulp.

‘Het probleem van de wet is dus niet dat je geen seks mag hebben – dat gebeurt toch wel, mensen zijn creatief. Het probleem is wat er vervolgens ontstaat: wat doe je met de onwettige kinderen, met al die baby’s die worden achtergelaten? Met de vele vrouwen die overlijden in het kraambed, omdat ze niet worden toegelaten in het ziekenhuis? Of die in smerige omstandigheden abortus proberen te plegen? En wat doe je aan de ongelijkheid? Dat is een sociale crisis.’

Omar (Khafif Hamza) en Sofia (Maha Allen) in Sofia.

Sofia krijgt hulp van haar nichtje Lena, die dankzij haar Franse vader betere contacten heeft. Lena bedoelt het goed, maar is volgens Benm’Barek een schoolvoorbeeld van een betweter. ‘Ze verbeeldt voor mij de westerse kijk op de Arabische wereld: ach, die arme onderdrukte vrouwen, laten we ze helpen. Het is een mix van altruïsme en neerbuigendheid – ik hou daar niet van. Lena is naïef, ze ontdekt in de loop van de film pas dat ze niets weet van wat zich werkelijk afspeelt in de maatschappij. Ze wil alleen maar haar schuldgevoelens afkopen door te helpen.’

En dan is er nog Omar, een jongen uit de laagste klasse, die door Sofia wordt aangewezen als vader van haar kind. Omar wordt het meest gedupeerd van iedereen, stelt Benm’Barek. ‘Hij heeft niets, hij kan niets veranderen. Hij wordt verdrukt. Iedereen zit klem in het sociale systeem, maar zolang er mensen slechter af zijn dan jij, kun je nog macht uitoefenen naar beneden. Omar zit helemaal onderaan de ladder.’

Zelf voelt Benm’Barek zich vertrouwd met alle drie de sociale klassen – ze zijn allemaal in haar familie en vriendenkring vertegenwoordigd. Als dochter van een diplomaat die voor zijn werk naar Europa verhuisde, had ze tot de Marokkaanse bovenklasse kunnen behoren. Dat veranderde toen haar vader overleed, na een ongeluk in België. ‘Toen moest mijn moeder gaan werken en groeide ik totaal niet meer in dat milieu op. Ik voel me een soort kameleon, ik kan me overal in bewegen. Maar ik heb veel kritiek op de bovenklasse, die zich zo superieur voelt.’

Het is belangrijk, zegt ze, dat Sofia niet als slachtoffer wordt gezien. Het zwijgzame, slecht opgeleide meisje mag dan weinig mogelijkheden hebben, ze is slimmer dan ze lijkt. ‘Ze moet dealen met de kaarten die voor haar zijn geschud’, zegt Benm’Barek. ‘In feite is zij degene die het best doorheeft hoe het systeem voor haar werkt, en hoe ze dat in haar voordeel kan buigen. Er zijn al genoeg films over achtergestelde, zielige vrouwen in de Arabische wereld. Dat zijn de films die het goed doen in het Westen, en daar heb ik wel een beetje genoeg van.’

Haar benadering kwam de regisseur op kritiek te staan van enkele Marokkaanse feministen. De film zou, door Omar tot slachtoffer te maken, het conservatieve deel van Marokko in de kaart spelen. Een vreemde redenering, vindt Benm’Barek. ‘Ik ben verre van conservatief. Ik denk juist dat het goed is om eens een keer te laten zien dat een vrouw binnen een patriarchale wereld niet alleen maar het slachtoffer hoeft te zijn. Achter de schermen maken de vrouwen in Marokko vaak de dienst uit. Daarmee wil ik niet ontkennen dat de Marokkaanse maatschappij patriarchaal is, maar het is allemaal niet zo zwart-wit.’

Benm’Barek is zich ervan bewust dat ze, door haar opvoeding in het buitenland, kan worden gezien als een buitenstaander die er weinig van begrijpt. ‘Ik woonde vanaf mijn 6de voornamelijk in Europa en ook al kwamen we elk jaar vier keer terug in Marokko, dat is natuurlijk iets anders dan er permanent wonen. Maar ik heb ook een jaar door de Arabische wereld gereisd en heb na mijn filmstudie in Brussel twee jaar in Tanger gewoond. Die periode vormde de basis voor het schrijven van Sofia.’

Regisseur Meryem Benm’Barek Beeld AFP

Dat ze als Marokkaanse wordt aangesproken op het beeld dat ze van haar land schetst, begrijpt ze wel. Verder kan de neiging om mensen in hokjes te plaatsen haar gestolen worden. Het Westen doet daar net zo hard aan mee, merkt ze. ‘Ik had voor Sofia financiering aangevraagd bij Franse filmfondsen, en dan merk je dat ze bepaalde verwachtingen hebben van een vrouwelijke filmmaker uit de Arabische wereld. Ik wil aan die verwachtingen eigenlijk helemaal niet voldoen. Natuurlijk zien mensen een Marokkaanse, als ze naar mij kijken. Maar ik word echt niet elke ochtend wakker en denk: ik ben een vrouwelijke filmmaker uit de Arabische wereld. Dat vrouw-zijn alleen al, het zou er niet eens toe moeten doen. De dag dat me niet meer gevraagd wordt hoe het is om een vrouwelijke filmmaker te zijn, is een goede dag, want dan is er blijkbaar een probleem opgelost.’

Zwangerschapsontkenning

Sofia, de hoofdpersoon uit de gelijknamige film van Meryem Benm’Barek, heeft niet door dat ze zwanger is, totdat ze krampen krijgt en moet bevallen. Hoe moeilijk voor te stellen ook, zwangerschapsontkenning – waarbij de bevalling voor een vrouw als een complete verrassing komt – is een bekend medisch fenomeen. Het komt voor in alle samenlevingen en lagen van de bevolking, maar regisseur Benm’Barek, die het verhaal baseerde op dat van een meisje dat ze kent, denkt dat het vaker gebeurt in sociale omgevingen waar seks een taboe is. ‘Ontkennen dat je zwanger bent, hangt vaak samen met je lichaam niet goed kennen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.