Het socialisme was van meet af aan een misdadig idee

Volgens Willem Melching is het bestaan van stasi’s met een menselijk gezicht per definitie uitgesloten, aangezien het socialisme met een menselijk gezicht onmogelijk was....

Das Leben der Anderen is een spannende en schitterende film. Ik vind de film mooi omdat hij laat zien hoe een totalitair regime aan het eind van zijn krachten raakt en vervolgens implodeert. De hoofdpersoon is in feite een symbool voor de DDR, een systeem gebaseerd op wantrouwen. Hij richt dan ook een verwoesting aan in de persoonlijke sfeer, verwoest carrières, maakt relaties kapot en laat een dode achter.

André Roelofs vindt de film ook mooi, maar om een geheel andere reden. Hij is van mening dat deze film een onderbelichte kant van het socialisme toont. Roelofs beweert dat er in de Stasi wel degelijk idealistische agenten aanwezig waren die geprobeerd hebben het socialisme in de DDR te redden.

Dat lijkt me niet juist. Aangezien het socialisme met een menselijk gezicht onmogelijk was, is het bestaan van stasi’s met een menselijk gezicht per definitie uitgesloten. Roelofs maakt in zijn gedachtegang twee grote fouten: een historische en een ideologische.

In de eerste plaats de historische vergissing dat dergelijke figuren ‘hadden kunnen bestaan’. Het antwoord daarop is: ‘Neen, natuurlijk niet.’ Binnen een Pruisische, bureaucratische organisatie als de Stasi was het volstrekt ondenkbaar dat één officier op eigen houtje een zaak volledig naar eigen hand had kunnen zetten. Bij een Operativer Vorgang waren tientallen agenten van verschillende afdelingen betrokken en de onderlinge controle was heel wat intensiever dan hier wordt voorgesteld. Stasi-medewerkers waren maar een klein radertje van een grote machinerie. Daarom konden agenten ook zonder gewetensbezwaren aan de slag gaan. Zo werkt dat nu eenmaal in een moderne totalitaire staat.

Het is niet verwonderlijk dat bij geen enkele archivaris of historicus zo’n geval bekend is. Dat is op zich geen bezwaar tegen de film, het is een kunstwerk en geen historische documentaire. Ik maak wel bezwaar wanneer kijkers als Roelofs daar de conclusie uit trekken dat de Stasi (ten dele) bemand werd door misleide, maar in de kern goede socialisten. Ze hadden wellicht gezondigd, maar kwamen nog net op tijd tot inkeer. Dat is natuurlijk onzin. Wie bij de Stasi ging werken, deed dat uit de overtuiging dat alle middelen geoorloofd waren in de strijd tegen de vijanden van het socialisme. Desnoods met grof geweld, maar in de regel werd volstaan met een keiharde psychologische oorlogvoering tegen de slachtoffers. Het verhaal is niet voor niets in 1984 gesitueerd.

Dan mijn tweede punt: de ideologische vergissing. Roelofs gaat er in zijn betoog van uit dat het Oost-Europese socialisme de moeite waard was om in stand te houden. Hij schetst de vele idealisten die zich achter dit idee hebben geschaard en voert zelfs de geest van de vader van Gorbatsjov ten tonele om zijn argumenten kracht bij te zetten. Helaas baseert hij zijn redenering op een denkfout. Het is niet zo dat het socialisme in 1917 puur en zuiver begon en gaandeweg ontspoorde. Het socialisme in zijn Oost-Europese variant was van meet af aan een misdadig idee.

Op basis van het ‘wetenschappelijke’ historisch-materialisme meende het marxisme-leninisme de waarheid in pacht te hebben. Daarom was vanaf het allereerste begin alles geoorloofd. Daarom kwamen onder Lenin al enkele miljoenen mensen om in concentratiekampen. De Tsjeka (de latere KGB) werd al op 20 december 1917 opgericht en was direct de meest gevreesde en enige efficiënte overheidsinstantie. Vanaf 1917 waren socialisme en staatsterreur twee kanten van dezelfde medaille.

Roelofs stelt dat het socialisme in het Oostblok voor een deel door idealisten werd gedragen. Dat is nu precies de reden waarom het systeem zo vreselijk kon ontsporen. Elk politiek systeem dat geregeerd wordt door ‘gelovigen’ die menen als enigen de waarheid in pacht te hebben, ontspoort binnen de kortste keren in moord, doodslag, concentratiekampen en terreur. Roelofs is een slachtoffer van het oude, maar hardnekkige, misverstand dat het socialisme op zich een ‘goed plan’ was, dat helaas fout is uitgevoerd. De werkelijkheid is dat het socialisme een slecht plan was dat veel te lang is uitgevoerd. Het is niet voor niets dat de regimes in het Oosten een ecologische, economische én morele puinhoop hebben achter gelaten. Dat was heus niet het gevolg van te weinig idealisme.

Bij het observeren van zijn slachtoffers moet Wiesler, de Stasi-officier in de film, op zeker moment huilen. Het is een misvatting te denken dat hij huilt om zijn slachtoffers. Hij beseft dat zijn ideologie gefaald heeft en hij is realist genoeg om te begrijpen dat het systeem op instorten staat. Hij huilt uit egoïsme, niet uit altruïsme. Hij huilt om zich zelf – en daar was reden genoeg voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden