Recensie Meesterwerk in de Nieuwe Kerk

Het schilderij Aartsengel Michaël is knap gecomponeerd, zelfverzekerd uitgevoerd, delicaat en hedendaags ★★★★☆

Giordano’s Michaël balanceert op duivelskoppen, als speelde hij bij Cirque du Soleil.

De aartsengel Sint Michaël van Luca Giordano in de Nieuwe Kerk. Beeld ANP

Michaël is een van de aartsengelen, de belangrijkste. U herkent hem aan zijn harnas en wapentuig. Hij vertolkt de hoofdrol op Luca Giordano’s schilderij Aartsengel Michaël (ca. 1663) uit de Gemäldegalerie in Berlijn; een werk dat tijdelijk te gast is in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, in het kader van de jaarlijkse reeks Meesterwerk (aflevering 8). 

Michaël was de superman van het Oude Testament. Bevond er zich ergens een profeet in nood: geen paniek, de aartsengel schoot te hulp. Hij bevrijdde Abraham uit de vuuroven, waarschuwde Lot voor de verwoesting van Sodom, stuurde Habakuk naar de leeuwenkuil waarin Daniël was gegooid, leverde Hagar en Ismaël water toen ze dreigden uit te drogen in de woestijn en ontfermde zich over een jong katje dat de hele ochtend op een winderig balkon in Amsterdam Nieuw-West had zitten piepen – dat laatste verhaal is apocrief. Wie al deze wonderlijke daden aanhoort, kan begrijpen dat sommigen in Michaël de Here Jezus in eigen persoon zagen. Een indruk die wordt versterkt door zijn optreden in de oorlog in de hemel, toen Michaël, ‘leider van de goddelijke heerscharen’, de Satan, ‘het oude serpent’ en zijn engelen een ongenadig pak rammel gaf.

In de 17de eeuw kende deze passage uit De Openbaringen van Johannes onder schilders een heropleving. Onder anderen Peter Paul Rubens en Guido Reni waagden zich eraan, daartoe aangespoord door de Contrareformatie. Het schoonvegen van de hemel stond in deze context ook voor het schoonvegen van de kerkelijke orde van protestantse dwarsliggers. Verder was de passage voor schilders natuurlijk aantrekkelijk, omdat-ie ze de kans gaf eens goed uit te pakken met special effects. Het zal Luca Giordano (1634-1705) ongetwijfeld hebben aangetrokken.

Het Napolitaanse wonderkind schilderde meerdere Michaëls, aartsengelen die vaak opvallend identiek ogen. Feminiene trekken, gespierd lichaam – van de sprietige figuur die Pieter Bruegel erop los liet meppen, valt niets meer te herkennen. Giordano’s Michaël is een acrobaat. Hij balanceert op duivelskoppen, als speelde hij bij Cirque du Soleil.

Hier hangt hij in het koor, achter sterk spiegelend glas. Ik vind daar iets van, iets enerzijds/anderzijdserigs – het is niet anders. Het werk is moeilijk als geheel te bekijken, wat irritant is, maar de vermenging van voorstelling en kerkinterieur is in de context van gevleugelde, tussen twee werelden bemiddelende wezens toepasselijk. 

Het is hoe dan ook een geweldig schilderij: knap gecomponeerd, zelfverzekerd uitgevoerd, delicaat, wervelend, hedendaags. Het herinnert me aan die momenten in The Matrix waarop de actie vertraagt en het geweld wordt opgerekt: rrrrooooooooaaaaaaaaaarrrrrr klinkt het uit de duivelsmond wanneer de aartsengel zijn lans in diens zij drijft. Michaël houdt zijn wapen overigens vast als was hij een gondelier die op het Canal Grande zijn spaan in het water zet. Zou hij beginnen te zingen, je keek er niet van op.

Meesterwerk in de Nieuwe Kerk:  Aartsengel Michaël van Luca Giordano
T/m 17 april, Nieuwe Kerk, Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden