Het recht op terugkeer

Versla de vijand , verzoen je niet

Serdijn Danielle

De toekomstroman is een wat besmet genre. Ondanks legendarische schrijvers als George Orwell, Aldous Huxley en Isaac Asimov roept het associaties op met lichtzwaarden en vliegende schotels uit oude films en tv-series. En daardoor vooral ook met de voorbije toekomst.

Die toekomst, of althans de voorstelling ervan, is verdwenen. Opgelost in het huidige hier en nu. Angst voor techniek is er nauwelijks nog. Vrees voor het gebruik van pillen die de psyche in bedwang houden is voorbij, evenals het commentaar op een streng controlerende overheid. Sterker, camera's hangen overal. Vandaag de dag zijn het heel andere zorgen die, in de vorm van de verbeelding, worden uitgesproken. En ze lijken ook vele malen groter. Nieuwe mogelijkheden voor de toekomstroman.

In het Nederlands taalgebied waren het de Vlamingen Peter Verhelst en Elvis Peeters die zich onlangs met de toekomst bezighielden; de eerste om zijn eigen universum te scheppen, de tweede om te laten zien wat de gevolgen zouden zijn van massamigratie naar één continent.

Het boek van Peeters was het eerste sinds lange tijd waarin de huidige tijd werd becommentarieerd met ellendige toekomstscenario's. De ontelbaren markeerde de terugkeer van de toekomstroman in de Nederlandse letteren.

Leon de Winter nu heeft met Het recht op terugkeer een roman geschreven die precies past in het stramien van de nieuwe, traditionele toekomstroman. Zijn verhaal is groots van opzet. De schrijver beperkt zich niet tot één land of continent, zijn blik is breder, internationaal gericht, wat consequenties heeft voor de armslag van de vertelling.

Een groot deel van Het recht op terugkeer speelt zich af in 2024. Plaats van handeling is Israël, Tel Aviv, maar ook gebieden in Nederland, Amerika en Kazachstan hebben een rol van betekenis in de dertiende roman van De Winter. Hoofdpersoon is Bram Mannheim, een Joodse man die samen met compagnon Ikki Peisman kantoor houdt in Tel Aviv. Ze sporen verdwenen kinderen op, met wisselend succes. Het belangrijkste motief voor Mannheim om zich hiermee bezig te houden, is de verdwijning, jaren geleden, van zijn eigen zoontje. Het kostte hem ook nog z'n huwelijk.

Israël is in die dagen een gruwelijk oord. De spanningen tussen joden en Arabieren zijn in de jaren daarvoor al tot afschrikwekkende proporties opgelopen. Talloze aanslagen hebben beide bevolkingsgroepen van dat kleine strookje land tot in het absurde doen bewapenen. Om te voorkomen dat zelfmoordextremisten Joods terrein betreden, is er een sluis ontwikkeld. Via een ingenieus systeem wordt het DNA van bezoekers gecontroleerd zodra ze door de sluis gaan. De controle richt zich op het Y-chromosoom van de man en brengt in razend tempo de mannelijke lijn van de stamboom in kaart. Zo weten ze wie Joods is en wie ze dus gerust toe kunnen laten zonder het risico opgeblazen te worden. Wat er met vrouwelijk DNA gebeurt, wordt niet helemaal duidelijk.

Ook op andere fronten heeft De Winter de toekomst niet gedetailleerd uitgedacht, waardoor ongeloofwaardige situaties ontstaan. Een pornofilm huren terwijl vóór de millenniumwende alles al op internet te vinden was? Ouderwetse mobieltjes in het jaar 2024? Het kán, maar het wekt toch de indruk dat De Winter, huiverig voor sciencefictiontaferelen, archaïsche elementen in zijn toekomstvisioen heeft toegelaten. Dit soort details verraadt dat De Winter liever een man is van de grote lijnen.

Lange tijd verkeert Bram Mannheim in de veronderstelling dat zijn zoon is omgebracht door een pedofiel. Met behulp van een ingewikkeld rekensysteem maakt hij een paar jaar lang analyses van wat er zich mogelijk heeft voorgedaan op het moment dat de toen vierjarige Bennie verdween.

Het is Brams periode van totale gekte. Hij, Bram, ooit als historicus verbonden aan de universiteit van Princeton, leeft dan als zwerver in Californië. Zijn herstel heeft jaren nodig, al slijt de dood van een kind nooit. Terug in Israël meldt hij zich aan als vrij

williger op de ambulance. Daarnaast runt hij z'n bureau en heeft hij de zorg voor zijn hoogbejaarde dementerende vader. Het zoeken naar andermans kinderen brengt hem uiteindelijk terug naar zijn eigen zoon. En zo krijgt dit verhaal een welhaast Mulischiaanse allure.

De Winter pakt uit. Mannheim mag een niet te uitgesproken personage zijn, Brams collega's, vrienden en familie zijn dat des te meer. Vader Mannheim leert hem bijvoorbeeld dat haat tegen de Duitse bezetter de katalysator was voor zijn succes. In het verlengde hiervan ligt zijn gedachte dat je je vijand moet verslaan, en je niet met hem moet verzoenen. Het personage Max, een moeilijk sprekende, innemende Rus die Bram op de ambulance ontmoet, zegt vergelijkbare dingen: 'Ik jullie zeggen. Jullie joden uit Europa. Europa! Jullie denken: macht is weg! Macht niet bestaan! Ik lachen! Macht overal!', schreeuwde hij. 'Jullie niet begrijpen. Vijanden vernietigen. Altijd. Vijanden vernietigen. Zo leven. Zo aarde. Zo alles.'

Korter formuleren is ondoenlijk en onnodig: in essentie is dit de gedachte die we in Europa sinds WO II met succes hebben bestreden. Het is eigen aan de menselijke natuur om een vijand de hersens in te slaan. Maar laat je de rede zegevieren, dan verzoen je je en welvaart zal je deel zijn. De recente geschiedenis van Europa getuigt hiervan. Dat men er in sommige delen van de wereld tegenovergestelde gedachten op na houdt, toont De Winter ons via verschillende personages. Daar is het knokken in plaats van verzoenen; het zijn uitersten op dezelfde schaal. De Winters roman bevat meer betekenisvolle contrasten, bijvoorbeeld wanneer het gaat over de keuze voor de groep of die voor het individuele belang. Tussen intuïtie en rede, heden en verleden. Vakkundig legt De Winter ook nog eens vele dwarsverbanden, alsof het hem na ruim dertig jaar schrijverschap geen moeite kost de wereld in een verhaal te gieten.

In de verte lijkt De Winter zelfs met een oplossing te komen voor de Joods-Palestijnse kwestie, maar dat is in deze gedurfde roman slechts bijzaak. Grote lijnen, daar gaat het om.

Die zijn in De Winters ontdekking van de hel met krachtige streken gezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden