Het raadsel waarmee De bedrieger je achterlaat is niet Enric Marco, maar Javier Cercas. Zou de schrijver daarop uit zijn geweest?

Enric Marco gaf de Spaanse nazi slachtoffers een gezicht.

Marco bleek een bedrieger, Cercas maakte van het raadsel een 'roman zonder fictie'

Marco bleek een bedrieger, Cercas maakte van het raadsel een 'roman zonder fictie'.

Als gevolg van de Burgeroorlog (1936-1939) moesten honderdduizenden republikeinen Spanje verlaten. Zo'n 9.000 daarvan belandden in Duitse concentratiekampen, maar dat wist bijna niemand. Rond 2000 kwam daar verandering in. Dat was te danken aan Enric Marco, die zich toen opwierp als de spreekbuis van Amical de Mauthausen, de vereniging die zich bekommerde om de rechten en de nagedachtenis van deze vergeten groep oorlogsslachtoffers. Op scholen, op radio en televisie en in het Spaanse parlement vertelde hij over het leed van de kampslachtoffers in het algemeen en zijn ervaringen in kamp Flossenbürg in het bijzonder.

Marco had de Spaanse nazi-slachtoffers eindelijk een gezicht gegeven. Hij groeide zelfs uit tot boegbeeld van de memoria histórica (historische herinnering), de maatschappelijke beweging die lijnrecht inging tegen het grote vergeten dat de norm was geworden na de dood van dictator Franco in 1975. Eindelijk werden de Burgeroorlog en de dictatuur die daarop volgde onderwerp van een groot maatschappelijk debat.

Tot ieders verbijstering werd Marco in mei 2005 ontmaskerd als een bedrieger. Hij had nooit in een concentratiekamp gezeten, maar was in 1941 vrijwillig naar Duitsland vertrokken om daar als metaalarbeider de kost te verdienen. Dat hij tijdens de Franco-dictatuur in het verzet had gezeten bleek eveneens een leugen te zijn. Hij zat een tijdje in de gevangenis, dat wel. Maar dat was vanwege de diefstallen die hij had gepleegd om geld bij elkaar te sprokkelen voor de prostituee aan wie hij zijn hart had verpand.

Vleesgeworden fictie. Zo omschreef Mario Vargas Llosa Enric Marco in een artikel waarin hij zich verwonderde over het grote fabuleertalent van deze aartsbedrieger. Het was ook Vargas Llosa die Javier Cercas tijdens een schrijversetentje tipte om een boek over Marco te schrijven.

Jarenlang wilde Cercas er niet aan, zo legt hij uit op de eerste pagina's van De bedrieger. Dat had vooral met hemzelf te maken. Welk recht had hij om de geschiedenis van Marco te ontrafelen en publiek te maken? Zou dat niet de doodsteek zijn voor deze hoogbejaarde man? En zou het schrijven van dit boek de schrijver niet op pijnlijke wijze met zichzelf confronteren? Was hij zelf in wezen niet ook een bedrieger?

El ImpostorBeeld Martyn F. Overweel

Met deze aftrap maakt Cercas meteen duidelijk dat De bedrieger niet alleen over Enric Marco gaat, maar ook over hemzelf. Die opzet kenden we al van Soldaten van Salamis (2001), Cercas' roman over een anonieme held uit de Burgeroorlog die in Spanje een ware sensatie was en ook daarbuiten veel aandacht trok. Maar er is een groot verschil: in Soldaten van Salamis pendelde Cercas nadrukkelijk heen en weer tussen feit en fictie terwijl hij zich in De bedrieger nauwgezet aan de feiten houdt.

Waarom noemt hij dit boek dan een 'roman zonder fictie'? Daarop heeft de schrijver in interviews een eenvoudig antwoord gegeven: omdat hij zich bij het schrijven ervan heeft bediend van de gereedschapskist van de romancier. Toch zet hij met de aanduiding 'roman' de deur weer een beetje open: is alles wat hij in De bedrieger schrijft wel echt gebeurd? Liep Cercas, om maar wat te noemen, bij een psychiater toen hij worstelde met zijn onderwerp? Werd hij inderdaad getergd door de vraag of hij zelf een bedrieger was? En klopt het wel wanneer hij schrijft dat hij sympathie en bewondering voor Marco heeft gevoeld of kwamen die gevoelens hem goed van pas voor het complexe beeld dat hij van zijn personage wilde scheppen?

Cercas wil het raadsel Marco niet zozeer oplossen als wel in al zijn complexiteit voor het voetlicht brengen. Daar slaagt hij glansrijk in voor zover het de maatschappelijke context betreft waarin Marco carrière heeft kunnen maken met zijn bedrog. Ook de vergelijking met Don Quichot, waar Cercas veel werk van maakt, is midden in de roos. En zo is er nog veel meer dat je met rode oortjes leest. Maar de indruk die je van Marco krijgt, laat weinig ruimte voor twijfel: dit is een pathologische leugenaar, een gewiekste mythomaan met een groot verteltalent, een onverbeterlijke narcist die nog altijd vindt dat hij niets verkeerds heeft gedaan.

Het raadsel waarmee De bedrieger je achterlaat is niet Enric Marco, maar Javier Cercas. Zou de schrijver daarop uit zijn geweest? Ook dat laat de roman in het midden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden