Recensie De Populist

Het raadsel van populist James Moreau wordt niet opgelost ★★★☆☆

Hans Münstermann zit in De Populist de tijdgeest op de huid, maar laat je uiteindelijk met een onbevredigd gevoel achter.

Hans Münstermann: De populist

Populisme behoort tot de favoriete onderzoeksgebieden van politicologen. Je leest zelden een beschouwing van of interview met een politiek denker zonder dat het onderwerp passeert; wat drijft de populist, wat bezielt zijn aanhang?

Hans Münstermann is geen wetenschapper maar schrijver en heeft dus andere middelen om licht op het populisme te werpen. Hij haalt de populist naar de fictie, maar toch ook weer niet helemaal. Daarmee zet hij de lezer bij voortduring op het verkeerde been.

Het boek begint zo: ‘Harrie Honthorst is advocaat, 81 jaar oud. Als ik zijn huis aan de Weesperzijde binnenkom staat hij in een wit driedelig pak op mij te wachten.’ Bij zo’n introductie denk je meteen aan Theo Hiddema. Zeker als het even later over zijn trieste blik gaat en ‘zijn enigszins spottende manier van praten’.

Zo gemakkelijk ligt het niet in De populist. Net zo min als je in de ‘vijfendertigjarige Amsterdammer met het hart op de juiste plaats’, die ‘intellectueel die van alles weet’ Thierry Baudet mag zien. Honthorst stelt de jongeman – James Moreau is zijn naam – voor aan de media als zijn nieuwe rechterhand. Al snel gaat in de media alle aandacht uit naar deze nieuwkomer, ‘fris als pas gewassen fruit’. Hij blijkt te beschikken over die zeldzame eigenschap waar politici zo vaak vergeefs naar zoeken: charisma. Mensen dwepen met hem of voelen diepe afschuw – een tussenweg lijkt niet mogelijk. Alles wat hij zegt wordt gevolgd en becommentarieerd.

Ook de verteller is journalist. Als een fly on the wall kan ze de opkomst van het fenomeen volgen. Ze rijdt met Moreau van ouderengym naar geheugenpolikliniek, ervaart zijn geloof in eigen kunnen, ziet hoe er met hem gedweept wordt en ontwikkelt warempel enige sympathie. Naarmate de verkiezingen dichterbij komen – De populist beslaat een periode van vijf maanden – lopen de spanningen op en wordt beveiliger Ron nerveuzer. De journalist is er bij als er fascist wordt geroepen en taarten met scheermessen worden gegooid; ze is ook bij het einde dat onvermijdelijk is.

Mengeling van Fortuyn en Baudet

Een vergelijking met De onweerstaanbare val van Henri Furet van Berend Sommer, dat vorig jaar verscheen, dringt zich op. Sommer schreef zijn boek over de jonge voorman van een populistische beweging als een sleutelroman – het boek nodigde uit op zoek te gaan naar de personen achter de romanfiguren. Münstermann hanteerde eerder de mixer. Zo heeft Honthorst kenmerken van Jan Nagel, de kingmaker van diverse populisten in de Nederlandse politiek. Moreau is dan weer een mengeling van Baudet en Fortuyn, ook in wat hem overkomt – al lijkt het hier alsof de moord op Fortuyn nooit is gebeurd. Veel andere figuren – journalisten, maar ook politici – worden onder eigen naam opgevoerd.

De politieke agenda van Moreau is dan weer geënt op 50Plus. Geweldig Oud gaat zijn partij heten, de vier miljoen ouderen vormen zijn doelgroep. Die zitten in het verdomhoekje, op hun voorzieningen wordt bezuinigd. Maar vooral: hun land ondergaat een metamorfose die het onherkenbaar maakt. Moreau zoekt ze op in hun tehuizen in Vrouwenpolder, Volendam of Emmen: ‘Zo krijg ik contact met het bruisen van onze senioren.’

Tijdgeest

Münstermann zit de tijdgeest op de huid. De wijze waarop Moreau het land overrompelt, lijkt rechtstreeks ontleend aan de recente campagne van Forum voor Democratie, ook het interne geruzie heeft hij voorzien. Zijn stijl, een opeenvolging van korte scènes, gevangen in al even korte zinnen, weerspiegelt de dynamiek van een campagne.

Raadsel

Toch laat De populist je uiteindelijk met een onbevredigd gevoel achter. Dat zit ’m in uitweidingen, in de vele losse eindjes en in de onwaarschijnlijkheid van sommige voorvallen: waarom wordt het niks tussen Moreau en zijn nieuwe liefde? Wat is er aan de hand met dat oudste D66-Kamerlid? En vooral: hoe geloofwaardig is het dat een Kamerlid een medewerker tijdens een tv-uitzending de les leest terwijl hij zelf z’n zaakjes niet op orde heeft?

Maar meer nog komt dat doordat Moreau uiteindelijk een raadsel blijft, voor anderen maar schijnbaar ook voor zichzelf. ‘Je zou hem open willen vouwen om zijn ware aard te zien’, verzucht de journalist op zeker moment. Fortuyn en Baudet schreven boeken waarin ze hun opvattingen uiteenzetten, Moreau komt niet verder dan een dagelijkse haiku en dubieuze teksten als: ‘De onderbuik is niet smerig. Het is een plek waar we kwetsbaar zijn en eerlijk.’

Naarmate het boek vordert, groeit het raadsel. Is zijn in alle toonsoorten beleden verlangen het Nederland van weleer te herstellen een verkapte oproep vreemdelingen te weren?

We komen het niet te weten. Niet in te lossen beloften – misschien is juist dat het wezen van populisme.

Hans MünstermannDe populist
De Kring; 256 pagina’s; € 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.