Het oog heeft van een scherpschutter, maar vol empathie

Tot zijn eigen verbazing groeiden de lezingen waarin hij foto's ontleedt uit tot voorstellingen. Komende woensdag gaat Hans Aarsmans derde onemanshow in première. 'Hans viel meteen op, eigenwijs en tegendraads als hij is.'

Hans Aarsman tijdens een try-out van Precies Andersom in Het Oude Raadhuis in Hoofddorp Beeld Jiri Buller

Hans Aarsman is geen toneelspeler. Hij komt op en begint terloops, als een plots opstekend briesje. Aan het slot buigt hij onhandig en praat hij door het applaus heen.

Woensdag 8 maart is de première van zijn onemanshow Precies andersom in de Kleine Komedie in Amsterdam, zijn derde solovoorstelling.

Dingen uitpluizen waarvan je in eerste instantie denkt dat ze nergens op slaan is zijn handelsmerk. Op een speelse manier eromheen denken, noemt hij dat.

Hij zoekt uit waarom de slagschaduw van de Air Force One op persfoto's altijd rechts van het presidentiële vliegtuig valt. Hij probeert te verklaren waarom vrouwen zich bij voorkeur schuin achteromkijkend laten fotograferen.

Met behulp van de zaal berekent hij hoe groot de kans is dat een vrouw is vreemdgegaan als haar echtgenoot een onderbroek van een ander in hun bed aantreft.

Het is alsof je in zijn werkkamer zit en meekijkt als hij bezig is met zijn onderzoek. Het oogt chaotisch, is het ook, en de uitkomst is steevast verrassend.

De Amsterdamse slagerszoon Aarsman is een alleskunner, of in elk geval iemand die alles aanpakt, er mislukt ook weleens wat, zoals zijn roman Twee hoofden, één kussen.

Achteraf begrijpt hij niet waarom hij een roman schreef; hij leest ze nooit.

Hans Aarsman, 4 jaar oud

Hij richt tentoonstellingen in, houdt lezingen, schrijft columns, pluist oude moordzaken uit, is lid van de Kijkclub (die maandelijks mensen ondervraagt die op een originele manier kijken, zoals een klapeksterspecialist) en traint geneeskundestudenten opdat ze niet te snel met hun oordeel klaar te staan.

Hij was persfotograaf, schreef theaterstukken, sprak een audiotour in voor de schuttersstukken in de Hermitage in Amsterdam ('De schutters zien eruit als ballerina's') en bracht vijftien boeken uit.

Na zijn kandidaats biochemie belandde hij in een universiteitslaboratorium; daar viel minder te ontdekken dan de romanticus Aarsman had gehoopt. De studie Nederlands die hij vervolgens aanving, brak hij af in het zicht van de haven. Hij hoefde alleen nog zijn afstudeerscriptie te schrijven, maar fotografie had hem zo in de greep dat het er niet meer van kwam.

Aarsman is rigoureus in zijn keuzen. Toen hij fotografeerde, was hij zo klein behuisd dat hij de keuken opofferde aan zijn donkere kamer. Koken deed hij sindsdien thuis niet meer, herinnert Mieke van der Weij zich.

CV

1951: 27 december Geboren in Amsterdam
1970-1980: Studeert in Amsterdam biochemie en Nederlands
1980-1997: Fotografeert voor bladen als de Volkskrant en Trouw
1988 en 1993: Fotoboeken Hollandse taferelen en Aarsmans Amsterdam
1995: Roman Twee hoofden, één kussen
2012: Boek De fotodetective, eerste show De Aarsman Projectie
2017: Tot eind april in de theaters met Precies andersom

Grilligheid en dwarsigheid

Presentatrice Mieke van der Weij, die zo'n vijftien jaar een verhouding met Aarsman had ('Ik weet niet precies hoe lang, het einde was nogal rommelig') ontmoette hem voor het eerst in de collegebanken bij de studie Nederlands.

'Hans viel meteen op, eigenwijs en tegendraads als hij is. We moesten een recensie schrijven, en die van hem was gepeperd, die sprong eruit tussen de brave teksten van de schuchtere eerstejaars.'

Hij is origineel, leuk, eigengereid, het was nooit saai met hem, zegt Van der Weij. 'We hebben een fantastische tijd gehad, maar zijn grilligheid en dwarsigheid hebben ook een schaduwkant. Het is niet altijd een feest met Hans. Hij gaat soms zijn gang zonder zich af te vragen wat de ander ervan vindt.'

In de Kleine Komedie, 2015 Beeld Hans Samsom

Ook Jan Buur kent Aarsman sinds hun studietijd. 'Hans is onafhankelijk in zijn denken, zijn manier van kijken, in alles. Als hij het gevoel heeft dat hij in een keurslijf wordt gedwongen, haakt hij af.'

Aarsman gaat altijd zijn eigen weg; toen in de jaren zestig lang haar bij jongens in de mode was, schoor hij zich kaal. Daarover heeft hij een hilarisch verhaal in Precies andersom.

'Hans is stubborn, ik heb niet zo snel een Nederlands woord; weerbarstig, hardnekkig benadert het', zegt Erik Kessels, met wie Aarsman Useful Photography samenstelt, een tijdschrift over gebruiksfotografie, foto's die niet gemaakt zijn om te imponeren maar om te informeren. 'Du moment dat je een patroon bij hem denkt te ontwaren, is het alweer veranderd. Dat maakt hem zo interessant.'

Provoceren

Aarsmans rol bij Useful Photography is provoceren, zegt Kessels. 'Hij gaat in tegen gedachten en keuzen en prikkelt tot nadenken. Dat doet hij redelijk staccato. Hij trekt het open, hij maakt het naakt om daarna te kijken hoe we het weer kunnen aankleden.'

Hij zou meer in het buitenland moeten doen, vindt Kessels. 'In Arles hadden we een tentoonstelling met Useful Photography en Hans gaf een lezing voor drieduizend man. De ene helft joelde hem uit, de andere helft juichte. Hij maakt wat los.'

Even abrupt als hij was gestopt met zijn studies, gaf Aarsman de brui aan fotograferen. Begin jaren negentig, op het toppunt van zijn kunnen - zijn werk werd alom geprezen. Het geworstel met vormkwesties, het eeuwige gebod van schoonheid, hij kon het niet meer opbrengen.

Dat je als fotograaf in staat bent om andermans ellende zo te fotograferen dat het op een 17de-eeuws schilderijtje lijkt, vindt hij knap. Maar wat zeg je ermee, behalve: kijk mij eens mooi en betrokken fotograferen.

Een andere schoonheid begon aan hem te trekken, die van de ontdekking. Als je het leven ziet als een eindeloze stroom van ontdekkingen, wordt het oneindig veel draaglijker.

Volkskrant-lezers kennen Aarsman van de Aarsman Collectie, waarin hij wekelijks in 400 woorden een nieuwsfoto ontleedt. Als 'een vogelspotter op het vinkentouw' (aldus de Belgische krant De Morgen) wijst hij op ogenschijnlijk betekenisloze details, plaatst hij de foto in perspectief en voegt er iets aan toe.

De spoelbak van een wc die met gaffertape bij elkaar wordt gehouden Beeld Hans Aarsman

Snapshots

In Precies andersom zit veel beeld (257 foto's), maar Aarsman kijkt vooral op een getalsmatige manier naar de wereld. Hij fotografeert nog wel, maar maakt alleen snapshots. Hij hanteert de camera op zijn mobieltje als een notitieblokje. De spoelbak van een wc die met gaffertape bij elkaar wordt gehouden, een raadselachtig sneeuwvrij deel van een brug na een hevige sneeuwbui - dagelijks legt hij merkwaardige zaken vast die nog dezelfde avond in zijn show kunnen opduiken.

Scherpschutter

Hij heeft het oog van de scherpschutter, het grote verschil is dat hij zijn object met empathie behandelt. Aarsman verplaatst zich in de mensen op de foto. Het is er steenkoud, de man op de foto is schaars gekleed, dan is hij net naar buiten komen rennen. Waarom?

Hij wil weten wat ervoor en erna gebeurde. Wat doet een bassin waarin olifanten zijn beland op een berg? Wat is er achter die berg? Als je dat niet uitpluist, laat je je in de maling nemen, vindt Aarsman. Wat niet in beeld is gebracht, bepaalt wat je ziet.

Hij googelt zich suf, net zo lang tot hij een bevredigend antwoord heeft. Die schaduwen van de Air Force One, daar is hij gauw twee dagen mee zoet.

Tekst gaat verder onder de foto.

Hans Aarsman maakt Hollandse taferelen, 1988 Beeld Henk Rougoor

Als hij in Precies andersom de foto toont waarop Lyndon B. Johnson in het vliegtuig de eed aflegt nadat president Kennedy is doodgeschoten, en hij wijst op de bloedvlekken die op het mantelpakje van Jackie zitten, moet hij moeite doen niet vol te schieten.

Tot zijn eigen verbazing groeiden zijn lezingen van lieverlee uit tot voorstellingen. Theater is prima, als er maar niet heen en weer wordt gelopen, daar heeft Aarsman ('Ik kan niet acteren') een hekel aan. Het moet niet theatraal worden, niet groots en meeslepend. Het is eigenlijk net zoals hij denkt over fotografie. Geen stilering graag.

Buur: 'Van gelikt gedoe moet hij niks hebben.'

Vivienne Ypma, directeur van de Kleine Komedie, is de ontdekker van Aarsman als theatermaker. Ypma was al gefascineerd door zijn 'kijkpagina's' in de Volkskrant en toen ze een lezing van hem had gezien op internet, was ze ervan overtuigd dat hij behalve een originele kijker ook een boeiende verteller is.

Grappig maar inhoudelijk

'Ik ben altijd op zoek naar mensen die op hun eigen manier reflecteren op de samenleving. Hij heeft een andere kijk op de dingen die we zien. Hoe ik het moet noemen, weet ik niet. Hans gebruikt elementen van cabaret, maar dat is het niet. Hij stimuleert dat wij nadenken over onze eigen observaties zonder zijn mening op te dringen.'

Grappig maar inhoudelijk wil Aarsman zijn. Hij stelt vragen en hij telt. Doordat hij de vrachtwagens bij hem om de hoek turfde, kon hij ('eerder dan het CPB') vaststellen dat het beter gaat met de economie.

Hij vroeg zich af wanneer mensen gaan scheiden. Via Google-trends kwam hij erachter dat 'alimentatie' het vaakst wordt ingetikt vlak na de vakantie en meteen na de feestdagen.

Het tranendal waarin we leven wil hij op een draaglijke manier voorstellen. De dingen zo kantelen dat je denkt: daar is mee te leven. Aarsman is een optimist, en een vrolijke. Zijn gouden kiezen glinsteren je tegemoet als hij schatert.

Sneue types

Als twitteraars slechte grappen maken over zijn achternaam, onderzoekt Aarsman wie de pesters zijn, hoe oud ze zijn, of ze man of vrouw zijn, hoeveel volgers ze hebben en hoeveel tweets ze versturen. Blijken het overwegend sneue types te zijn, oudere mannen zonder gevoel voor humor die door bijna niemand worden gevolgd op Twitter.

Jan Buur: 'Bobo's en anderen die denken dat ze weten hoe het zit, mag hij graag op de korrel nemen. Op een vriendelijke manier; als het om mensen gaat is Hans mild in zijn oordeel.'

Mieke van der Weij: 'Hans wil ontmaskeren. Als iedereen ergens van overtuigd is, denkt hij: dat zullen we nog weleens zien. Hij ontregelt graag.'

Buur: 'Hans kan behoorlijk jennen en jaagt graag de boel op de kast. Hij is razend slim, associeert erop los en weet iets oorspronkelijks toe te voegen.'

Aarsman is gegroeid als theatermaker, vindt Ypma van de Kleine Komedie. 'Hij verstaat de kunst de toeschouwers de indruk te geven dat de voorstelling samen met hen die avond ontstaat. En hij drukt zich steeds kernachtiger uit.'

Kessels: 'Hans is nog steeds aan het opgroeien. Hij sluit niks uit, hij sluit niks af, hij benadert alles alsof hij het de eerste keer meemaakt. Dat maakt hem zo enthousiast.'

Zijn eerste voorstelling bevatte veel materiaal uit zijn lezingen, de tweede al veel minder, de derde heeft hij from scratch bedacht. Aarsman (65) heeft het gevoel dat zijn theaterleven nu pas gaat beginnen. Hij heeft al een agent.

De Aarsman Collectie

Fotograaf Hans Aarsman analyseert wekelijks een nieuwsfoto voor de Volkskrant. Bekijk hier de laatste afleveringen van de Aarsman Collectie terug.

Vorige week was deze huwelijksvoltrekking in vluchtelingenkamp Khazer, Mosul, aan de beurt. 'Ze is doodongelukkig. En zo ken ik er meer, van foto's. Als er één pleidooi is voor vrije partnerkeuze zijn het wel de foto's van gearrangeerde huwelijken', aldus Aarsman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden