Het oeuvre van Zwagerman: veel en veelzijdig

Thematisch gezien valt alles op zijn plaats: de wereld van popmuziek, drugs en kunst waarvan Zwagerman zelf de voorman leek. Maar ook de zelfgekozen dood, die hij met analytische precisie beschreef.

null Beeld x
Beeld x

Een roman, een verhalenbundel en twee dichtbundels en toen was daar Gimmick!. Met de roman die een datum werd in de literatuur vestigde Joost Zwagerman (1963) zijn naam. Kon zijn romandebuut De houdgreep (1986) worden gezien als een gangbaar liefdesverhaal van een jonge schrijver, en de verhalenbundel Kroondomein als een vingeroefening van een veelbelovend aspirant, met Gimmick! werd duidelijk hoe Zwagerman moest worden begrepen: als vernieuwend en hip.

Het waren de jaren tachtig. De literatuur werd gedomineerd door schrijvers als Maarten 't Hart, De Grote Drie en Jan Wolkers. Verhalen in die dagen gingen dikwijls over de oorlog of over het protestantisme. Mooi werk, maar erg serieus, degelijk, oer-Hollands en zeker ook een tikje somber. Uit Gimmick! steeg een ander geluid op; fris, sexy en direct. WO II was niet aan de orde, evenmin als religie of de ontworsteling daaraan. Popmuziek, drugs, kunst, seks en geld, daarover ging het. Zwagerman zelf oogde als een voorman van de wereld waarover hij in Gimmick! schreef.

Even opmerkelijk was de wijze waarop hij zich profileerde op televisie. Zelfbewust, losjes en met benul van het medium dat de literaire beeldvorming voortaan zou beïnvloeden. Memorabel was een van zijn eerste optredens bij Sonja Barend. Zwagerman, piepjong, had een uitstekende en naturelle performance, iets wat hem tot de gedroomde talkshowgast maakte. Barend was zichtbaar gecharmeerd. Vanaf dat moment werd duidelijk dat auteurs het niet uitsluitend van hun literaire kwaliteiten moesten hebben, maar ook van hun optreden in de media. Zwagerman was daarin wegbereider en inspirator. Een nieuwe generatie schrijvers modelleerde zich naar Zwagerman. De schrijver als popster, als jeugdidool, dat was het idee.

Archief

Een aantal maanden geleden schonk de schrijver zijn literair archief aan het Letterkundig Museum in Den Haag. De schrijver blikte toen terug op enkele foto's uit de jaren negentig, in dit artikel van Merel Buiting (+).

Lees hier reacties op het overlijden van Zwagerman. 'Hij was een grootheid.'

null Beeld x
Beeld x

Nooit bekroond

In Vals licht (1991) ging het over de student Simon Prins die verliefd wordt op een prostituee. De roman werd positief ontvangen en genomineerd voor de AKO Literatuurprijs. Ook voor ander proza zou Zwagerman dikwijls genomineerd, maar nooit bekroond worden. Wel ontving hij in 2008 de Gouden Ganzenveer wegens bijzondere verdiensten voor de Nederlandse letterkunde.

In 1994 verscheen De buitenvrouw, een nieuwe Zwagerman, waar de kritiek met grote belangstelling naar had uitgekeken. Niet langer ging het over zaken als drugs, kunst, prostitutie of de grote stad, nee, deze geschiedenis speelde zich af in de provincie, in Hoorn om precies te zijn, waar een Surinaamse gymlerares een affaire krijgt met een docent Nederlands.

null Beeld x
Beeld x

Sluimerend racisme

Lang voor het begrip white privilege gemeengoed zou worden, stelde Zwagerman sluimerend racisme aan de orde. Drie jaar later, Zwagerman was inmiddels vader geworden, schreef hij Chaos en rumoer, een roman die ietwat gemengd werd ontvangen in de pers. Ondertussen manifesteerde de schrijver zich als columnist, essayist en criticus. Zijn belangstelling strekte zich uit over diverse gebieden binnen de populaire cultuur. Pornografie, popmuziek, film en de Anglo-Amerikaanse geschiedenis hadden onverminderd zijn aandacht. Daarover schreef hij onder meer in Pornotheek Arcadië (2000). Ook latere essaybundels, opstellen en verzamelingen droegen het stempel van die specifiek gerichte interesse. In een later stadium kwam daar de beeldende kunst bij, een oude liefde volgens eigen zeggen. Want eerder had hij beeldend kunstenaar willen worden.

Artikel gaat verder onder afbeelding

null Beeld x
Beeld x
null Beeld x
Beeld x

In 1998 publiceerde Zwagerman de verhalenbundel Het jongensmeisje, een terugkeer naar vertrouwde thema's. Het verhaal White Palace mag exemplarisch worden genoemd. 'De laatste keer dat ik voor zaken in New York moest zijn, had ik de tijd van m'n leven, totdat alles werd verpest door het bericht dat ik voor zeven en een halve ton eigenaar was geworden van een of ander kutcafé in Amsterdam. Het was natuurlijk de schuld van Margootje, die voor een halve week op escort in Brussel was...' Drugs, geld, de grote stad en de escorts. Plus die functioneel blufferige vertelstijl. Dat was de Zwagerman die we al langer kenden.

Was Zwagerman wat zijn romans betrof misschien uitgeschreven? Moest hij ter legitimatie van de grootte van zijn schrijverschap niet eens met iets nieuws komen? Gehoor daaraan gaf hij in wat zijn laatste roman zou blijken. In 2002 verscheen Zes sterren. Daarin gaat het over een jongen die de zelfmoord van zijn oom Siem onderzoekt. Hij ontdekt niet alleen de suïcide, ook een duister spoor van overspel heeft Siems leven getekend.

Studies over zelfdoding

Thematisch gezien valt met terugwerkende kracht alles op zijn plaats. Ettelijke malen heeft Zwagerman nadien de zelfgekozen dood nauwkeurig en met analytische precisie beschreven. De essaybundels Het vijfde seizoen (2003) en Door eigen hand (2005) zijn te lezen als (literaire) studies over zelfdoding. Daarin vervat is ook de erfelijke component van suïcide. Niemand die daar een concrete aankondiging in zag. Zelfmoord is literair gezien zo'n traditioneel en voor de hand liggend thema dat je er overheen kijkt. Dat Zwagerman dit jaar zijn totale archief aan het Letterkundig Museum schonk, had een meer aardse aanwijzing kunnen zijn. Toch was het tussen de regels door zichtbaar in zijn proza. Al in de bundel Kroondomein (1987) staat de volgende zin: 'In mijn schrijfsels huist mijn moed.'

null Beeld .
Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden