Theatertheater

Het nieuwe werk van Dries Verhoeven is een raadselachtige installatie over de moderne werkende mens ★★★★☆

Acht uur lang is de schouwburg in Utrecht tijdens Spring Performing Arts Festival geopend. Net zo lang als een normale werkdag. Te zien is de theatrale installatie Broeders, verheft u ter vrijheid! van Dries Verhoeven, gespeeld door tien arbeidsmigranten uit Bulgarije.

Scène uit ‘Broeders verheft u ter vrijheid!’ van Dries Verhoeven. Beeld Willem Popelier
Scène uit ‘Broeders verheft u ter vrijheid!’ van Dries Verhoeven.Beeld Willem Popelier

In een glazen kamer op het toneel moeten Verhoevens ‘werknemers’ acht uur aan één stuk hetzelfde lied zingen: het socialistische strijdlied Broeders, verheft u ter vrijheid!, in 1938 geschreven door dichter Marie Vos.

Het publiek kan – mits vooraf negatief getest – met korte tussenpozen binnenlopen en de mannen en vrouwen hun monotone zangwerk zien uitvoeren. Ondertussen voeren op de achtergrond blinkende robotarmen en zelfrijdende pallettrucks het lopende bandwerk uit dat zij vroeger met de hand deden.

Bulgarije

Dries Verhoeven werkt voor Broeders, verheft u ter vrijheid! samen met mensen uit Bulgarije die ervaring hebben als arbeidsmigrant. Er ging een uitgebreide casting in Bulgarije aan vooraf; een proces dat samen met andere voorbereidingen is gefilmd. Deze documentaire, The Recruitment, en het tijdelijke woonverblijf van de performers zijn te zien in kunstinstelling West Den Haag, het gebouw van de voormalige Amerikaanse ambassade. Te bezoeken van 26/5 t/m 20/6.

‘De performers worden betaald volgens de Nederlandse cao Toneel en Dans. Pauzetijden zijn afgeleid van die bij Bol.com.’ Dat staat in het begeleidende programmaboekje te lezen.

Dat laatste gaat zo: om de dertig minuten gaat er een schelle zoemer af, midden in het lied. Op een scherm begint een teller terug te lopen vanaf 5 minuten. Dat is de pauze. De zangers mogen hun benen strekken, even afgaan, naar de wc. Voor de teller op 0 staat moet iedereen weer op zijn plaats zitten. Een nieuw Broeders, verheft u ter vrijheid! begint.

De moderne werkende mens

Verhoeven wil duidelijk iets zeggen over de moderne werkende mens. Wat doet het met iemand als zijn collega’s robots zijn? Of als zijn baas een kunstmatige intelligentie is? Hoe ver kan de digitalisering van het werkende leven gaan voordat er iemand in opstand komt?

Aanleiding hiervoor, zo schrijft Verhoeven in een begeleidend essay, was een persoonlijke confrontatie met een grondstewardess van Ryanair. Een verkeerd aangemelde tas in zijn bagage kostte hem 55 euro. De stewardess was onverbiddelijk. Een geagiteerde Verhoeven vroeg haar waarom ze eigenlijk voor zo’n gehaaid bedrijf wilde werken.

Na de vliegreis zag hij dat het leren handvat van zijn tas was doorgesneden. ‘Ik weet niet of de grondstewardess dat gedaan heeft, maar het was de aanleiding om te gaan nadenken over haar arbeidssituatie’, schrijft hij.

Raadselachtige installatie

Dat bracht uiteindelijk deze indrukwekkende en licht raadselachtige installatie voort. Zoals altijd weet Verhoeven de aandacht van zijn toeschouwers te trekken met een ogenschijnlijk simpel en doeltreffend beeld.

Het knappe van al zijn werk is dat hij grote, gecompliceerde thema’s terugbrengt tot een essentie. Het is aan de ene kant confronterend, maar toont ook compassie met zijn onderwerp. Zoals in Phobiarama (2017), een voorstelling in de vorm van een spookhuis, waarin grote mannen van kleur publiek in rondrijdende karretjes bang probeerden te maken. In 2019 maakte hij het wonderlijke Happiness: dit was een door een humanoid (een robot in menselijke vorm) bestierde apotheek vol drugs en andere verdovende middelen. Toeschouwers kregen voorlichting.

Dries Verhoeven  Beeld Victoria Ushkanova
Dries VerhoevenBeeld Victoria Ushkanova

Ook nu meet Verhoeven zich geen aanmatigend oordeel aan over kapitalisme, arbeidsmigranten of slechte werkomgevingen. In plaats daarvan vraagt hij zich af ‘wanneer, ná de werkzaamheden van ons lichaam, ook die van onze geest zullen worden geautomatiseerd.’ Broeders, verheft u ter vrijheid! toont hoe dat eruit kan komen te zien: theater maken in ploegendienst. De schouwburg als kunstfabriek.

Het is een prachtig dystopisch beeld. Dat is het verwarrende eraan. Het moet verschrikkelijk zijn om acht uur lang hetzelfde lied te zingen. Of valt dat wel mee? Is het niet sowieso minder erg dan acht uur lang bevroren worstenbroodjes in dozen stoppen? De performers leken nergens last van te hebben. Niemand kwam in opstand.

Of is opstand een luxe die veel mensen zich niet meer kunnen permitteren?, zoals Verhoeven schrijft in zijn essay. Als toeschouwer kun je weglopen wanneer je wilt. Als je drie kwartier op verschillende plekken in de zaal hebt gezeten, heb je het lied een stuk of twaalf keer gehoord. De zangers moeten dan nog zeven uur door. Zelfs in de gangen hoor je ze nog zingen: ‘Eindigt der slavernij schande! Heilig de laatste slag!’

Broeders, verheft u ter vrijheid!

Theater

★★★★☆

Door Studio Dries Verhoeven, Spring Performing Arts Festival en West Den Haag.

Met Irina Angelova, Rilka Charovna, Boryana Dzhivdzhanova, Petyo Gyudyulev, Blagovest Ilchevski, Kalin Kupenov, Miroslav Mihov, Valentina Panova, Valentin Stankov en Antonia Tochka.

Tournee t/m 20 juni.

Scène uit Broeders, verheft u ter vrijheid! van Dries Verhoeven. Beeld Willem Popelier
Scène uit Broeders, verheft u ter vrijheid! van Dries Verhoeven.Beeld Willem Popelier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden