Nieuws

Het Nieuwe Instituut verwerft ‘werk van nationaal belang’ met maquette van Van Doesburg

‘Sixtijnse kapel van de abstracte kunst’, het enige bewaard gebleven schaalmodel van Theo van Doesburg, markeert zijn stap van kunstenaar naar architect.

Het kleurontwerp uit 1926 van Theo van Doesburg voor café-restaurant Aubette in Straatsburg. Beeld Johannes Schwartz
Het kleurontwerp uit 1926 van Theo van Doesburg voor café-restaurant Aubette in Straatsburg.Beeld Johannes Schwartz

Het lijkt op het eerste gezicht een De Stijl-schilderij: een vierluik opgebouwd uit diagonalen en witte vlakken, waarvan een deel met plakkaatverf is ingekleurd in rood, geel en blauw. Pas in tweede instantie zie je de naden in de kartonnen ondergrond: die kan worden opgeklapt tot een maquette.

Dit is het kleurontwerp dat Theo van Doesburg in 1926 maakte voor café-restaurant Aubette in Straatsburg, ook wel de ‘Sixtijnse kapel van de abstracte kunst’ genoemd. Het is een van de belangrijkste architectuurprojecten van De Stijl, de kunstbeweging waar Van Doesburg (1883-1931) het boegbeeld van was. Let op het woord dat hij bij zijn handtekening zette: ‘architect’. Dat was een statement. Met dit ontwerp stapte Van Doesburg van de tweede naar de derde dimensie; hij maakte geen onderscheid meer tussen architectuur en schilderkunst.

Deze maquette - het enige schaalmodel van Van Doesburg dat bewaard is gebleven - is nu door Het Nieuwe Instituut in Rotterdam verworven. De aankoop (550 duizend euro) is mogelijk gemaakt door een bijdrage van het Mondriaan Fonds, de Vereniging Rembrandt en de Zwitserse Galerie Gmurzynska, die het werk vorig jaar aanbood op de internationale kunstbeurs Tefaf in Maastricht.

null Beeld Johannes Schwartz
Beeld Johannes Schwartz

‘Dit is een werk van nationaal belang, dat de canon van Nederland vertegenwoordigt vanwege de multidisciplinaire manier van denken’, zegt Behrang Mousavi, hoofd erfgoed van Het Nieuwe Instituut. Directeur Guus Beumer spreekt van ‘een ankerpunt in de discussie over de ambities van Van Doesburg en De Stijl’ dat ‘niet mag ontbreken in de Rijkscollectie.’

Het werk past naadloos in het Van Doesburg-archief dat Het Nieuwe Instituut beheert, en dat een reeks tekeningen en schetsen voor Aubette bevat. De maquette is in 1926 gemaakt als werktekening voor het interieur van het café-restaurant, dat ook een danssalon en filmzaal omvatte. De kleurvlakken zijn genummerd van 1 tot 32, zodat de schilders wisten welke verf waar moest worden aangebracht.

null Beeld Johannes Schwartz
Beeld Johannes Schwartz

‘Het doel van het ontwerp was om de bezoeker te transformeren, een vrije geest te laten ervaren door hem in een compleet andere sfeer te brengen’, vertelt conservator Hetty Berens. Vandaag doen nachtclubs dat met een lichtshow, Van Doesburg betoverde het publiek destijds met kleuren en diagonalen die over zowel de wanden als het plafond liepen. Zo maakte hij de stap van tekenen in het platte vlak naar ruimtelijk ontwerp.

Het is precies die grensoverschrijdende benadering waar Het Nieuwe Instituut, in 2013 ontstaan uit de fusie van het Architectuurinstituut, designinstituut Premsela en Virtueel Platform, voor staat. ‘Dit werk kan een nieuwe generatie inspireren over grenzen van de eigen discipline heen te denken’, zegt Mousavi. Ook geeft het inzicht in hoe Van Doesburg tot zijn ontwerp kwam. ‘Kijk, dit is met titaan gekleurd.’ Hij wijst hij op vlak nummer 4. ‘Daarna bracht Van Doesburg een dun laagje lichtgeel aan om het effect te bezien.’

Hans van Arp en Theo van Doesburg in het atelier van Van Doesburg.  Beeld Collectie RKD
Hans van Arp en Theo van Doesburg in het atelier van Van Doesburg.Beeld Collectie RKD

Berens ziet in de maquette ook aanleiding om de actuele discussie over de rol van vrouwen in de architectuur verder te brengen. De opdracht voor Aubette was gegund aan de Zwitserse schilder Sophie Taeuber-Arp, die Van Doesburg erbij vroeg. Toen hij de klus eenmaal binnen had, vermeldde hij haar naam niet en diskwalificeerde haar werk in de andere ruimtes. Zo werd ze uit het project ‘weggeschreven’.

De maquette zal, zodra de musea weer opengaan, te zien zijn in de entreehal van het Nieuwe Instituut. Omdat de vouwnaden ooit met lijm zijn gevuld om het werk plat in te lijsten, kan het werk niet als 3D-object worden getoond. Het komt te hangen in een speciaal daarvoor ontworpen cabine, waar het in alle rust is te bekijken.

Museumwoningen Van Doesburg in Nederland

De Van Doesburg-maquette die Het Nieuwe Instituut heeft aangekocht, is gemaakt voor het interieurontwerp van café-restaurant Aubette in Straatsburg. Het interieur werd al snel vervangen, maar in de jaren negentig is het gereconstrueerd. Dichter bij huis vind je ook architectuur van Van Doesburg. Het Van Doesburg-Rinsemahuis staat in de ‘papegaaienbuurt’ in Drachten, vernoemd naar de felle kleuren die Van Doesburg aanbracht op het houtwerk van de huizen, in 1921 ontworpen door de Drachtster architect C.R. de Boer. In Alblasserdam staat het Huis van Zessen, dat Van Doesburg samen met de stedenbouwkundige Cornelis van Eesteren ontwierp. Beide huizen zijn nu museumwoning.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden