recensie superieur - angela saini

Het nieuwe boek van Angela Saini is een vurig pleidooi tegen rassendenken ★★★★☆

De rassenleer is terug van nooit helemaal weggeweest, ziet de Britse journalist Angela Saini tot haar ontsteltenis. In niet mis te verstane taal wijst ze op de valkuilen in het wetenschappelijk denken over ras.

Angela Saini Beeld Rainer Niermann

In 2017 brak de Britse wetenschapsjournalist Angela Saini internationaal door met Inferior (in 2018 vertaald als Ondergeschikt), over hoe de wetenschap lange tijd de gedachte voedde dat vrouwen minderwaardig zijn aan mannen. Nu achtte ze de tijd rijp voor een boek over de verschillen tussen menselijke populaties oftewel rassen, een debat dat volgens haar lang vooral is gevoerd door witte mannen – Angela Saini is zelf in Groot-Brittannië geboren uit Indiase ouders en heeft een donkere huidskleur.  

Waar Inferior nog optimistisch eindigde – ze nam een kentering in het denken waar – is de pointe van haar nieuwe boek Superieur een stuk deprimerender. De rassenleer, zo constateert Saini tot haar ontsteltenis, is terug van nooit helemaal weggeweest. En dat terwijl het begrip ras van het begin af gammel, ongrijpbaar en vooral problematisch is geweest. Ras, schrijft ze, ‘komt neer op het geloof dat we van geboorte anders zijn. (...) Het is het idee dat groepen mensen bepaalde aangeboren kwaliteiten hebben die niet alleen zichtbaar zijn aan de oppervlakte van hun huid, maar intrinsiek zijn aan hun fysieke en geestelijke vermogens.’ Dat is precies waar het volgens Saini wringt. Ras voelt vandaag de dag zó echt dat we vergeten dat de gebruikte raciale classificaties altijd vrij willekeurig zijn geweest en in de moderne maatschappij alleen maar willekeuriger zijn geworden.

Saini zet de geschiedenis van het wetenschappelijk rassendenken op boeiende en niet mis te verstane wijze uiteen. Het waren de Europese kolonisten die in overzeese gebieden constateerden dat ze wel superieur móésten zijn aan de mensen die daar leefden, en het waren hun wetenschappelijke nazaten die altijd wel weer een manier vonden om dat beeld te bevestigen. Met de opkomst van de genetica aan het eind van de 19de eeuw kwam de overtuiging dat de mensheid verbeterd diende te worden door ‘zwakke’ exemplaren uit te roeien of op zijn minst te beletten zich voort te planten – de eugenetica.

Fanatici

Met de op deze eugenetica gebaseerde Holocaust bereikte het denken over veronderstelde rassenverschillen een dieptepunt. In 1949 verscheen de beroemde Unesco-verklaring waarin wetenschappers en beleidsmakers het begrip ras herdefinieerden: veronderstelde rassenverschillen, concludeerden zij op basis van sociaal-wetenschappelijk onderzoek, waren volledig cultureel verklaarbaar.

Enigszins omstreden was dat rapport wel. Vooral genetici waren niet overtuigd en vonden dat ze naar ingebakken verschillen mochten blijven kijken van wat ze voortaan ‘populaties’ noemden. Een kleinere, fanatieke groep verzette zich feller. Als er verschillen zijn tussen groepen mensen, dan moesten die toch benoemd kunnen worden? Deze fanatici, stuk voor stuk onversneden racisten, richtten in 1961 het wetenschappelijke tijdschrift Mankind Quarterly op, dat nog altijd bestaat. Lange tijd bleven zij onder de radar, maar bouwden intussen wel aan een netwerk onder politici en opiniemakers.

Het gedachtengoed van het nieuwe extreem-rechts is grotendeels gebaseerd op in dit tijdschrift gepubliceerde artikelen, laat Saini zien. In tijden van migratie en mondialisering gebruiken zelfverklaarde ‘rassenrealisten’ van nu dezelfde argumenten als de eugenetici uit de jaren vijftig: ze weigeren zich ‘de mond te laten snoeren door de politiek correcte elite’. Alleen valt volgens haar in hun schrijfsels en theorieën weinig realisme te ontdekken. Eerder een hardnekkige overtuiging dat er wel ingebakken verschillen móéten zijn.

Angela Saini: Superieur Beeld Ten Have

Waar komt de behoefte om verschillen te blijven zoeken vandaan? Saini’s antwoord is helder: om machtsstructuren in stand te houden en te legitimeren. Ze komt tot die conclusie na gesprekken met tientallen wetenschappers en gespit door vele artikelen en archieven. Haar boek blijkt niet zozeer een zoektocht naar de ultieme waarheid over verschillen tussen groepen mensen, als wel naar de motieven van wetenschappers die er onderzoek naar deden en doen en de effecten van hun theorieën op de maatschappij. 

Een van die wetenschappers is David Reich, een vooraanstaande geneticus uit Harvard die de migratiestromen van de mensheid in kaart probeert te brengen. Hij toont zich in gesprek met Saini zeer bewust van de gevoeligheid van de materie, maar wil domweg meer begrijpen van ons ontstaan, met mogelijke toepassingen die de mensheid ten goede komen. Onzuivere motieven vallen dergelijke wetenschappers niet te verwijten, maar wel naïviteit over de mate waarin ze hun onderzoek buiten de politieke en ideologische invloedssferen kunnen uitvoeren.

Onderzoek stopzetten

Terwijl de zogenaamde rassenrealisten hardnekkig blijven geloven in het bestaan van nog niet aangetoonde biologische verschillen tussen menselijke populaties, gaat Saini uit van het tegenovergestelde en pleit ze min of meer voor het stopzetten van onderzoek ernaar – ook al zou dat naast fundamentele kennis over de mensheid bijvoorbeeld inzichten over ziekterisico’s en betere behandelingen kunnen opleveren.

Het is de vraag of dat de juiste oplossing is, aangezien het diezelfde ‘rassenrealisten’ juist in de kaart speelt. Zij claimen immers dat de waarheid wordt verdoezeld. Als Superieur iets op alarmerende wijze duidelijk maakt, is het hoe desastreus niet zozeer het eventuele bestaan, maar het benadrukken van verschillen tussen groepen mensen is, en het daaruit voortkomende superioriteitsdenken. Juist dat moet bestreden worden, schrijft ze – vooral nu die tendens in de samenleving weer zo toeneemt.

Angela Saini: Superieur

Uit het Engels vertaald door Menno Grootveld. Ten Have; 336 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden