Interview Peter Sellars, John Adams

Het niet-vertelde verhaal over de goldrush in Californië, vervat in een opera

Componist John Adams en regisseur Peter Sellars maakten een opera over de goudkoorts in Californië, een periode van extreem racisme, vrouwenhaat en geweld. ‘Californië was eerst Mexicaans grondgebied. Dus wie zijn daar nou eigenlijk de immigranten?’

Girls of the Golden West. Beeld Martin Walz

Toen componist John Adams (72) werkte aan zijn opera Girls of the Golden West hoefde hij voor inspiratie de televisie maar aan te zetten. Het was de zomer van 2016. De Amerikaanse verkiezingscampagne had een verbeten fase bereikt. ‘Tijdens pro-Trumpmanifestaties werden racistische en haatdragende leuzen geschreeuwd. Over Hillary Clinton bijvoorbeeld: ‘Lock her up, lock her up!’ Vreselijk agressief allemaal.’

Hij zag meteen een parallel. ‘Ik werkte aan een scène over een Mexicaanse vrouw die wordt gelyncht door boze witte mannen tijdens de goldrush in Californië. Mijn werkmateriaal bestond onder meer uit krantenartikelen en andere historische stukken van rond 1850. Er was zo veel seksisme en racisme in die tijd. En dan zie je al die boze mannen op het nieuws, je hoort Trump over Mexicaanse immigranten – ik had het gevoel dat ik zat te schrijven over iets wat plaatsvond in het nu.’ Het verhaal heeft een tijdloze zeggingskracht, wil hij maar zeggen.

Girls of the Golden West is de nieuwste opera van componist John Adams en regisseur Peter Sellars (61). De laatste schreef ook het libretto. Ze zijn in Nederland voor de repetities van hun opera die vandaag zijn Europese première beleeft als openingsvoorstelling van het Opera Forward Festival. Noem het duo de Lennon en McCartney van de hedendaagse opera. Ze tekenden voor wereldwijde successen met onder meer Nixon in China (1987), The Death of Klinghoffer (1991) en Doctor Atomic (2005), opera’s over 20ste-eeuwse onderwerpen.

Met actualiteit en maatschappijkritiek geven ze het genre opera urgentie mee in de 21ste eeuw. Het lijkt daarom vreemd dat hun nieuwe werk speelt in een ander, ouder tijdperk, tijdens de Californische goldrush. Jawel, Girls of the Golden West is een western, inclusief een kleurrijke cast van goudzoekers, indianen, vrijgemaakte slaven, latino’s en Chinezen. Maar ligt over het westerngenre meestal een stevige laag romantiek, Adams en Sellars wilden het rauwe, op feiten gebaseerde leven in de Californische Sierra Nevada laten zien. De korte maar heftige periode heeft weliswaar bouwmateriaal geleverd voor de Amerikaanse identiteit, de overlevingsstrijd rondom de goudmijnen ging gepaard met extreem veel geweld, racisme en vrouwenhaat.

John Adams. Beeld Vern Evans

‘In de loop van de tijd is een monocultureel beeld ontstaan van de goldrush’, zegt Peter Sellars, terwijl achter hem in de grote zaal van Nationale Opera & Ballet het decor wordt opgebouwd. ‘Een beeld vanuit een blank, mannelijk perspectief. Californië was tot tien jaar voor de goldrush nota bene Mexicaans grondgebied, bewoond door Mexicanen. De goudzoekers van het eerste uur waren Chinezen, Mexicanen, Zuid-Amerikanen enzovoorts. Tegenwoordig worden die aangeduid als ‘immigranten’. In San Francisco waren al twee Chinese operagezelschappen voordat de Europese opera er arriveerde. Nou vraag ik je: wíé zijn daar dan immigranten?’

Opera Forward Festival

Met Girls of the Golden West opent de vierde editie van het Opera Forward Festival in Amsterdam dat duurt tot 10 maart. Enkele hoogtepunten: Caruso a Cuba beleeft zijn wereldpremière, een opera van de Nederlandse componist Micha Hamel over een dramatische gebeurtenis in het leven van operazanger Enrico Caruso. Hamel componeerde het stuk als een Italiaanse opera, maar in zijn eigen muziektaal met extreme klankcombinaties en elektronische soundscapes. In The second violinist, een opera van Donnacha Dennehy en Enda Walsh, wordt opera gemengd met film en theater. In Fin de partie, een opera van György Kurtág naar een boek van Samuel Beckett, keert Pierre Audi terug als regisseur bij DNO. Verder is er een uitgebreid randprogramma met workshops en sprekers. Peter Sellars zal op 1 maart zijn visie geven op de rol van opera in een veranderende wereld. 

Sellars dook de bibliotheek in en trok krantenarchieven open, verzamelde artikelen, foto’s, dagboeken, gedichten en liedjes om het verhaal historisch te onderbouwen. Hij zocht vooral naar geschreven bronnen van en over vrouwen en minderheden. In Girls zijn goudzoekersliedjes, Chinese poëzie en politieke speeches verwerkt. Het hoofdverhaal is gebaseerd op brieven van Louise Amelia Clappe, bijgenaamd Dame Shirley, die met haar man in de jaren 1850-1851 vijftien maanden leefde tussen de goudzoekers. Sellars: ‘Een wijze vrouw. Ze had gevoel voor humor en schreef met kalmte over al die vreselijke dingen om haar heen, zonder de mensen meteen te veroordelen.’

In Californië, betoogt Sellars, ontstond in feite de eerste multiculturele maatschappij. ‘Er bestond al een wereldpers in die tijd, dus het nieuws over goudvondsten verspreidde zich relatief snel. China, Australië, Europa, Latijns-Amerika: overal vandaan kwamen gelukszoekers naar Californië. Ze moesten daar samen een nieuwe maatschappij zien te bedenken. Een interessant gegeven in onze tijd, nu hele volkeren in beweging zijn gekomen.’

Beeld Petrovsky & Ramone

De regisseur ziet meer dan één overeenkomst tussen de goudzoekerstijd en de huidige neoliberale economie – ‘een soort moderne goldrush’. ‘Sommigen worden op de beurs in een dag steenrijk, terwijl veel anderen tegelijk enorm veel geld verliezen.’ Of neem het wrede lot van etnische minderheden indertijd. ‘Deportaties van Mexicanen, Mexicaanse kinderen in kooien aan de grens: het gebeurt nu, in onze tijd. Je kunt het Trumptijdperk nieuw en schokkend vinden, bezien in een groter historisch raamwerk is het helaas niets nieuws.’

Tijdens de goldrush werd ook de basis gelegd voor de eerste milieubeweging, zegt Sellars. In 1853 velden goudzoekers een van ’s wereld oudste bomen, een sequoia van honderd meter. ‘Duizenden jaren oud, 8 meter in doorsnee. En waarom? Voor de lol! Op de stronk werden dansfeesten georganiseerd. Foto’s gingen de hele wereld over. Walgelijk.’ Het kappen van die woudreus en de begeleidende publiciteit was voor natuurliefhebbers aanleiding zich sterk te maken voor bescherming van de wildernis. Hun acties zouden leiden tot de oprichting van de eerste nationale parken. ‘Die boom werd het symbool van de toenmalige natuurbeschermers.’ Terwijl Sellars gloedvol vertelt over de ‘stompzinnigheid’ van die kap-actie en de ‘agressieve geldzucht’ die nog altijd ten grondslag ligt aan natuurvernietiging, wordt een gigantische namaakboomstronk het podium opgetakeld: het decor voor de tweede acte.

Knipoog naar Puccini

Ook Giacomo Puccini schreef een opera over het ‘wilde westen’: La fanciulla del West uit 1910. In het Engels: The Girl of the West. ‘Niets voor mij’, zegt Peter Sellars, ‘zo’n zoete Hollywoodversie van het westen.’ Toen hij werd gevraagd deze opera te regisseren bedankte hij beleefd, maar het idee voor een nieuwe opera over Californië was geboren. Het viel in goede aarde bij John Adams en de twee gingen aan de slag. De titel Girls of the Golden West, is een knipoog naar Puccini.  

Girls of the Golden West kreeg gemengde kritieken na de wereldpremière in San Francisco, anderhalf jaar geleden. Voor componist en librettist aanleiding tot grondig bijspijkerwerk, waarvan de resultaten in Amsterdam te zien zullen zijn. Zo’n opera is een baby, zegt Sellars. ‘Je weet in het prille begin nog niet wat voor persoon het wordt. Daarvoor moet hij eerst een tijdje groeien.’

Het is ‘werk in uitvoering’, zegt ook componist Adams. ‘Girls was na de première nog niet het succes dat het volgens mij kon worden.’ Hij schrapte stevig in de opera en verving enkele monologen in de aria’s door dialogen. ‘De zangers richten zich nu iets meer tot elkaar dan tot het publiek.’ Het slot van de eerste acte – ‘nogal sereen in de eerste versie’ – kreeg een extra dosis drama. In de nieuwe versie verstoren bloeddorstige goudzoekers een lunch van Dame Shirley waarna ze vertrekken voor een lynchpartij onder indianen. ‘Er zit veel koormuziek in die scène, krachtig en schokkend. Het is een waargebeurd verhaal. Toen het goud na verloop van tijd schaars werd, sloeg de euforische stemming om en ontstond er een raciaal verdeelde wereld.’ Maar verwacht geen sombere voorstelling, zegt hij. ‘Er zit ook veel lol in. Het waren tenslotte vooral jongemannen die zich daar vestigden, avonturiers. Ze werkten keihard om in het weekend net zo hard te feesten, te gokken en te drinken. Ook dat hoor je terug in de muziek.’

Tijdens het schrijven van de vocale partijen had Adams zijn eigen ideale zangers in gedachten. ‘De sopraan Julia Bullock, die de rol van Dame Shirley vertolkt, is mijn muze. Ze heeft niet alleen een prachtige stem, ze is een geweldige persoonlijkheid op het podium. Paul Appleby, Davóne Tines en J’Nai Bridges: fantastische zangers. Het zal er wel een keer van moeten komen, maar ik kan me dit werk vooralsnog niet voorstellen met andere stemmen.’ Girls wordt in Amsterdam uitgevoerd door nagenoeg dezelfde cast die de aftrap verrichtte in San Francisco.

Adams bleef waar mogelijk dicht bij de taal van de goudzoekers en schreef zijn teksten in Amerikaans Engels. ‘De huidige generatie Amerikaanse operazangers is net als ik opgegroeid met muziek van Stevie Wonder, Bob Dylan en Joni Mitchell. Ik heb de cast gevraagd wat natuurlijker te zingen dan gebruikelijk in een opera, wat Amerikaanser.’ Dan volgt een opvallende bekentenis van de wereldvermaarde operacomponist. ‘Ik ga zelden naar een opera, dat zingen is mij meestal te pompeus, te gekunsteld.’ En is dit zijn laatste grote opera, zoals hij beweerde toen Girls in première ging? ‘Hahaha, dat zeg ik na elk groot werk. Maar eerlijk gezegd: ik ben alweer begonnen aan een nieuwe.’

Girls of the Golden West. Europese première 28/2, Nationale Opera & Ballet, Amsterdam. Daar t/m 17/3. 

Erasmusprijs voor Adams

Componist John Adams ontvangt in november de Erasmusprijs 2019 uit handen van koning Willem-Alexander. Adams krijgt de prijs onder meer omdat hij de hedendaagse muziek weer ‘verstaanbaar’ heeft gemaakt in een tijd waarin dit genre steeds meer moeite heeft om gehoord te worden, volgens de Stichting Praemium Erasmianum die de prijs toekent. ‘Hij onderscheidt zich door de humanistische aard van zijn thema’s.’ Regisseur Peter Sellars kreeg de prijs in 1998.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.