Het Nederlandse toneel schreeuwt om stukken vanuit het zwarte perspectief, en Samora Bergtop gaat ervoor zorgen

‘We zeggen wel dat theater universeel is’, zegt actrice en theaterproducent Samora Bergtop (39), ‘maar ik heb daar een ongemakkelijk gevoel bij. Individueel klopt het natuurlijk: ieder mens kan zich herkennen in strevende en falende personages. Maar in het westerse toneelrepertoire mis ik vaak het besef van een grotere wereld, van geopolitieke ontwikkelingen die het gevolg zijn van bijvoorbeeld kolonisatie. De heersende wereldorde wordt binnen het klassieke repertoire – Tsjechov, Ibsen – nauwelijks kritisch bevraagd. Maar een schrijver uit Zuid-Afrika, Nigeria of Suriname kijkt er anders naar.’

Dat besef daagde voor Bergtop al op de Amsterdamse toneelschool, waar ze een van de weinige niet-witte studenten was. ‘Dan speelden we Tsjechov en vroeg ik me af: wat zou mijn positie geweest zijn als zwarte vrouw in het Rusland van toen? Of in het Rusland van nu? De personages worden geacht neutraal te zijn, maar neutraal is altijd wit. Terwijl het voor mij als dochter van een witte moeder en een Surinaamse vader logisch was dat meerdere perspectieven naast elkaar bestonden.’

Op school was te weinig kennis van niet-westerse bronnen, zegt ze, ‘of de artistieke kwaliteit ervan werd niet herkend'. 'Vergeet niet dat wat wij nu als kwaliteitsnorm hanteren, gebaseerd is op het werk van schrijvers en denkers uit een witte wereldhegemonie, die al honderden jaren bestaat. Ook het idee van universeel geldende kwaliteit is aan herdefiniëring toe.’

Bicultureel repertoire

Daarom richtte Bergtop vier jaar geleden Well Made Productions op, dat het Nederlandse theaterlandschap wil verrijken met wat je ‘bicultureel repertoire’ kunt noemen. Ze zocht in de Verenigde Staten naar goede stukken en stuitte op ‘een ware schatkamer’. ‘In New York kun je, op Broadway en Off-Broadway, elke avond een zwart toneelstuk bezoeken.’ Ook een speurtocht op Amazon.com en een oproep aan vrienden leverde hier nauwelijks bekende titels op: ze heeft nu meer dan twintig goede stukken van de laatste vijftig à zestig jaar, een welkome aanvulling op het dominante witte, westerse perspectief.

In 2016 bracht Bergtop, met zakelijk partner Ellen Tjon a Meeuw en regisseur Teunkie van der Sluijs de eerste titel naar de Nederlandse podia: A Raisin in the Sun (1959) van Lorraine Hansberry – een belangrijk stuk uit de Amerikaanse theatercanon. Een ‘well made play’, volgens Bergtop: een goed geschreven, knap gemonteerd familiedrama, maar dan over een zwart gezin, de familie Younger, die verhuist naar een rijkere, witte buurt. In het Amerika van de jaren vijftig botsen individuele dromen en ambities van de gezinsleden op racisme, armoede en segregatie. De voorstelling was zowel een artistiek als een publiekssucces.

In Amerika ontdekte Bergtop dat er een heuse ‘Raisin-cycle’ bestaat: in 2010 schreef de Amerikaanse (witte) toneelauteur Bruce Norris, geïnspireerd door Hansberry, het stuk Clybourne Park: een prequel over het witte gezin dat hun huis aan de familie Younger verkoopt.

En daarop schreef Kwame Kwei-Armah, Brits-Caraïbisch regisseur en toneelschrijver, in 2013 dan weer een antwoord, Beneatha’s Place, dat inzoomt op de levensloop van de ambitieuze dochter Beneatha Younger. Bergtop wil met Well Made Productions de hele cyclus brengen, en een vierde, nieuw geschreven, deel toevoegen.

Individuele kwestie

Aanvankelijk stond Clybourne Park als tweede deel op de planning, maar Bergtop koos uiteindelijk toch voor Beneatha’s Place, omdat ze in Norris’ tekst opnieuw iets miste. ‘Ambachtelijk gezien is het steengoed, maar Norris reduceert de problemen van de Youngers uiteindelijk tot een individuele kwestie – alsof de personages niet óók gevormd zijn door institutionele onderdrukking. Dat is ook waarom Kwei-Armah zijn antwoord schreef. Ik wilde nog langer marineren in het zwarte perspectief, waar volgens mij interessante antwoorden te vinden zijn op complexe vraagstukken waar we nu mee dealen.’

In 2019 volgt dan alsnog Clybourne Park, waarna Esther Duysker, die A Raisin en Beneatha’s Place vertaalde, het vierde deel schrijft, over de kleine Travis Younger, die in Nederland belandt. Bergtop: ‘Zo kunnen we ook inzoomen op zwarte verhalen binnen de Nederlandse context.’

Want zulke verhalen móeten verteld worden op de Nederlandse podia, vindt Bergtop. ‘We moeten daar ruimte voor zoeken en maken. Dat is wat inclusiviteit inhoudt.’

Beneatha’s Place gaat donderdag in première in de Amsterdamse stadsschouwburg.

Well Made Productions: ook Netflix-serie over De Zeedijk

Well Made Productions maakt niet alleen theater, maar ook film en televisie, steeds met de nadruk op het biculturele perspectief. In dat kader werkt Samora Bergtop aan een tv-serie over de Amsterdamse Zeedijk in de jaren zeventig en tachtig. 

Bergtop: ‘De tijd van de grote immigratiegolf van Surinamers, Chinezen en Turkse gastarbeiders. Dit wordt de Hollandse The Wire.’ 

Het is de bedoeling dat De Zeedijk wordt medegeproduceerd door en uitgezonden op Netflix. Daarover is Bergtop nu in gesprek.