Oog voor detailLandschap

Het Nederlandse landschap leent zich voor reflectie

Detail uit Piet Mondriaans Jacobskerk (1898).Beeld Particuliere collectie

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: landschap.

Sinds er aan ons huishouden een pup is toegevoegd, zie ik een stuk meer van Nederland. Dat is, naast het veel geroepen cliché dat je meer buiten komt en beweegt met zo’n beest, toch wel het meest onvermoede voordeel. 

Ik houd niet van kleine losloopveldjes, we gaan er met onze kleine veedrijver op uit: strand, bos, hei, duinen, uiterwaarden, dijken, meertjes. Dus ik voeg met plezier een nieuw cliché toe aan het neem-een-hondverhaal: omdat Nederland zo mooi is. We wandelen langs Jan van Goyenkerkjes onder Berckheydehemels, over Israelsduinen naar Mesdaggolven, door Van Goghweilanden en over Jan Mankeslaantjes naar uiterwaarden die zo van Willem Roelofs kunnen zijn. En dan heb ik de Ruisdaelbossen nog niet gehad, inclusief wind. Soms lijken we in het decor van Kruimeltje of Dik Trom te lopen. Kortom, ik zag de afgelopen jaren meer van Nederland op schilderijen en in films dan in het eggie. Dat hebben we nu teruggekregen door die energieke doerak.

Landschappen kunnen als stemmingen zijn, en die stemmingen worden soms opgetild tot een hogere, bijna spirituele beleving. Voor schilders wel, in elk geval, zoveel wordt duidelijk in de tentoonstelling Spiegel van de ziel in het Singer Museum in Laren. Het Nederlandse landschap leent zich nogal voor reflectie, en als zon of schemerlicht een beetje meewerken kun je er nog gedachten over de zin van het leven bij krijgen ook. 

Bij dit detail bleef ik hangen, er zit zoveel ritme in. De daken van de huizen, die hier op lemen hutten lijken, de randen van de kerk, waardoor de gebouwen een beetje licht lijken te geven. Die onbarmhartige zwarte wintertakken van de bomen die het Hollandse land gevangen lijken te houden. 

Het is een alledaags uitzicht, maar het heeft ook iets magisch. Mondriaan heeft het getransformeerd, zoals de hei bij een van onze wandelingen onlangs transformeerde door een plotselinge doorbraak van de zon, alles kreeg nieuwe kleuren, lucht en land trokken naar elkaar toe in lila’s, blauw en grijzig groen. Dit landschap van Mondriaan geeft licht en het is beknot door die takken als tralies.

Mondriaan keek hierop uit vanuit zijn ouderlijk huis in Winterswijk. Het Singer Museum maakt in de begeleidende tekst een prachtige vergelijking: de kronkelende zwarte takken zijn als het lood in een glas-in-loodraam en Mondriaan laat de rest van het landschap er tussendoor oplichten, zoals ook in een kerkraam gebeurt. 

Dit landschap heeft niet alleen een abstract gevoel vanwege die kleuren, vlakken en lijnen − de meesten van ons kennen Mondriaans ontwikkeling van realistisch naar abstract wel, over clichés gesproken − maar vooral ook een lading waardoor je wordt uitgenodigd tot bezinning. Overal waar je kijkt is er ritme en licht. Wat je ziet is meer dan het lijkt en kan voor je ogen transformeren, het kan dansen, beknotten, stralen, naar je toe komen. Soms is het alsof een landschap je gedachten beantwoordt.

Piet Mondriaan

Jacobskerk

1898

Gouache op papier

75 x 50 cm

Particuliere collectie

Tot en met 10 mei te zien in de tentoonstelling Spiegel van de ziel in Singer Laren. 

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram:@artpophistory

In een eerdere versie van dit artikel stond dat in de kerk waarop Mondriaans uitkeek het katholieke geloof weer in alle openbaarheid kon worden beleden. Deze kerk was echter protestants (de rooms-katholieke Sint Jacobuskerk staat verderop).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden