BESCHOUWING

Het Musée d'Orsay in Parijs herdenkt de 200ste sterfdag van de markies

Het filosofisch bouwwerk van Markies de Sade is terecht gesloopt, betoogt Peter Giesen. Zijn betekenis ligt buiten de filosofie. Het sadistisch universum van de 200 jaar dode auteur is onverminderd actueel.

Portret man Markies de Sade door Charles-Amédée-Philippe van Loo (circa 1761) Beeld X

Incest, verkrachting, het verorberen van een in champagne gemarineerde drol, niets is de personages van de Markies de Sade te dol om aan hun gerief te komen. Aan het slot van Juliette, of de voorspoed van de ondeugd komt de verdorven hoofdpersoon haar zus Juliette tegen, die altijd vroom en deugdzaam is gebleven. Eerst wordt Juliette op alle mogelijke manieren misbruikt door Justine en haar libertijnse vrienden. Daarna wordt ze naar buiten gestuurd, waar een enorm noodweer aan de gang is. Terstond wordt ze door de bliksem getroffen, zoals de wrede geilaards al hoopten. Tot hun grote vreugde zien ze dat Juliettes welgevormde achterwerk door de bliksem gespaard is gebleven. Daarop wordt het half verkoolde lijk beurtelings door vier man van achter genomen.

Toch is Donatien Alphonse François de Sade (1740-1814) niet zo maar een ontspoorde pornograaf. Zijn boeken verschenen in de beroemde Pleiadereeks, het pantheon van de Franse letteren. Flaubert was dol op hem, Baudelaire liet zich door hem inspireren voor zijn klassieke dichtbundel Les Fleurs du Mal (de bloemen van het kwaad) uit 1857. In het naoorlogse Parijs draaiden filosofen als Barthes, Lacan en Deleuze hun soms onnavolgbare pirouettes rond het denken van de markies, helder geboekstaafd in het onlangs verschenen Markies de Sade van de Vlaamse filosoof Lode Lauwaert. 'De markies De Sade is de meest vrije mens die ooit geleefd heeft', schreef de dichter Guillaume Apollinaire in 1909. De markies symboliseerde de vrijheid om te denken wat je wilt, niet gehinderd door taboes, wetten, normen en waarden, innerlijke beschaving. De vrijheid om het ondenkbare te denken.

Beeld Bridgeman/Hollandse Hoogte

Herdenking

Het Musée d'Orsay in Parijs herdenkt de 200ste sterfdag van de markies met een toonstelling over het verband tussen kunst, lust en geweld, met werken van onder anderen Picasso, Man Ray, Goya en Degas. Daarnaast schreef Michel Onfray, een van de bekendste hedendaagse Franse filosofen, La Passion de Méchanceté (de hartstocht van de slechtheid), een keiharde afrekening met de markies.

De status van De Sade is onbegrijpelijk, vindt hij. We kunnen net zo goed Ilse Koch bewonderen, de sadistische bewaakster van Buchenwald die haar honden tegen de gevangenen ophitste. De Sade-adepten beschouwen de markies als een geniale fantast. Volgens de surrealistische dichter André Breton was hij 'surrealistisch in zijn sadisme'. Zijn explosies van wreedheid moet je niet al te letterlijk nemen. Het opsluiten van een vrouw in een kooi met slangen en ongedierte is een denkoefening, een verkenning van de duisterste krochten van de menselijke ziel.

Die opvatting is onjuist, stelt Onfray. Leven en werk van De Sade zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De markies was een zedendelinquent. In 1767 pikte hij op de Place des Victoires in Parijs de bedelares Rose Keller op. Hij nam haar mee naar huis, bewerkte haar met een mes en goot brandend kaarsvet in haar wonden. Het was geen eenmalige ontsporing. In 1775 kwam De Sade opnieuw in moeilijkheden omdat hij zijn huispersoneel - vijf meisjes en een jongen - zou hebben gedwongen deel te nemen aan zijn orgieën.

Ook De Sades filosofie is misdadig, aldus Onfray. Kenmerkend voor zijn boeken is de afwisseling van uitzinnige seksuele uitspattingen met ellenlange filosofische referaten. Daarin leggen De Sades libertijnse helden uit dat de mens moet gehoorzamen aan 'de natuur', een blinde kracht die geen goed of kwaad kent, maar slechts lusten en driften. 'Wreedheid is de energie van de mens die nog niet is bedorven door de beschaving', aldus De Sade.

Beeld Bridgeman/Hollandse Hoogte

Feodale denker

Ook Verlichters als Holbach en Diderot zijn materialisten die geloven dat de mens wordt voortgedreven door de krachten uit de natuur. Ook zij beschouwen religie als een kunstmatige en willekeurige constructie. Bij hen leidt materialisme juist tot gelijkheid en mededogen: omdat elk schepsel pijn kan lijden, heeft het recht op een goede behandeling.

Van De Sade mogen de sterken met de zwakken doen wat ze willen. Daarom is het onzinnig om De Sade als een apostel van de vrijheid of een Verlichter te beschouwen, schrijft Onfray. Hij is juist een feodale denker, wiens filosofie helemaal gebaseerd is op de ongelijkheid tussen de sterken en de zwakken. 'De Sade hield niet van de vrijheid, maar van zijn vrijheid', aldus Onfray.

Op overtuigende wijze sloopt Onfray het filosofische bouwwerk van de markies. Toch lijkt hij iets over het hoofd te zien: misschien ligt zijn betekenis wel buiten de filosofie. In zijn monumentale studie Met Alle Geweld stelt ook Hans Achterhuis dat over de filosofie van De Sade geen serieus gesprek mogelijk is. Sinds de Verlichting is het westerse denken gebouwd op de gelijkheid tussen alle mensen. Wie een radicale ongelijkheid propageert, plaatst zichzelf buiten de orde.

Maar, zegt Achterhuis, De Sade heeft het verband tussen lust en geweld op indringende wijze aan de orde gesteld. Wie De Sade leest, wordt meegesleept in een gruwelijk genot. Je wilt niet verder lezen, je doet het toch en daarna heb je er spijt van. Het sadisme van de markies stoot af én trekt aan.

Sadistisch universum

De Sade-expositie in het Orsay spreekt geen oordeel uit. Ze brengt slechts het sadistisch universum in beeld, bijvoorbeeld op het merkwaardige schilderij Oorlogvoering in de Middeleeuwen van Edgar Degas. Een edelman schiet een pijl af op een groepje naakte meisjes. Het is een De Sade-tafereel ten voeten uit. De sterke verplettert de zwakke, hij geniet van het vertrappen van alles wat mooi, lief en weerloos is.

Achterhuis gelooft niet dat elk mens 'van nature' zulke wreedheden wil begaan, zoals De Sade beweert. Maar De Sade laat wel zien dat een mens tot ongekende wreedheden in staat is als hij de kans krijgt om straffeloos een willekeurige macht over anderen uit te oefenen.

In zijn boeken worden de slachtoffers vaak gevangen gehouden door gewetenloze aristocraten en hoge geestelijken, zoals De Sade zelf de machteloze bedelares Rose Keller opsloot. 'De totale macht over anderen die niet kunnen ontsnappen en die, ongezien door de maatschappij, aan alle grillen onderworpen kunnen worden, vormt het kernelement van het sadistisch universum', schrijft Achterhuis.

Dat sadistisch universum is onverminderd actueel. Denk aan de martelingen in Abu Ghraib, denk aan Islamitische Staat die westerse gijzelaars opsluit, ze dwingt een oranje overall aan te doen, belastende verklaringen tegen hun land af te leggen. Die op elk willekeurig moment een einde aan hun leven kan maken, door een simpele haal met een scherp mes.

Er zit een seksuele component aan die almacht, zoals de markies liet zien. De onthoofdingsvideo's van Islamitische Staat stoten af én trekken aan, net als het oeuvre van De Sade. De onthoofding van James Foley is door miljoenen mensen op internet bekeken, niet alleen door heetgebakerde moslims, maar ook door nieuwsgierige westerlingen. Hoeveel vredelievende burgers zullen heel even een perverse rilling van genot hebben ervaren bij het aanschouwen van de gruwelijke beelden? Precies dat donkerste uithoekje van de geest werd door de markies vol in de schijnwerpers gezet.

Beeld Bridgeman/Hollandse Hoogte

Michel Onfray: La Passion de la Méchanceté.
Editions Autrement; 180 pagina's; euro 13,-.

Lode Lauwaert: Markies de Sade, essays over ethiek en kliniek, literatuur en natuur.
Pelckmans; 269 pagina's; euro 22, 50.

Sade, attaquer le soleil.
Expositie tot 25 januari in het Musée d'Orsay, Parijs. musee-orsay.fr

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden